III CZP 37/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Ignatowicz. Sędziowie: W. Markowski (sprawozdawca), W. Kuryłowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Bogdana Z. przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - Inspektorat Powiatowy w H. o odszkodowanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Lublinie postanowieniem z dnia 14 kwietnia 1971 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy z chwilą uprawomocnienia się decyzji wydziału budownictwa, urbanistyki i architektury prezydium powiatowej rady narodowej o przeznaczeniu do rozbiórki budynku podlegającego ubezpieczeniu z mocy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20.IX.1957 roku w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia budynków (Dz. U. Nr 52, poz. 254) przestaje istnieć odpowiedzialność Państwowego Zakładu Ubezpieczeń za ten budynek mimo dalszego opłacania składek przez właściciela tegoż budynku?".postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Z chwilą uprawomocnienia się decyzji wydziału budownictwa, urbanistyki i architektury prezydium powiatowej rady narodowej o przeznaczeniu do rozbiórki budynku objętego obowiązkowym ubezpieczeniem na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 IX 1957 r. w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia budynków (Dz. U. Nr 52, poz. 254 z późn. zmian.) odpowiedzialność Państwowego Zakładu Ubezpieczeń z tego tytułu ustaje (§ 11 ust. 1 w związku z § 3 ust. 1 pkt 3 i ust. 4 pkt 4 tego rozp.) mimo dalszego opłacania przez właściciela budynku składek ubezpieczeniowych. Uzasadnienie faktyczneW dniu 17.VIII.1970 r. spalił się dom powoda. PZU odmówił wypłacenia odszkodowania za spalony budynek na tej podstawie, że decyzją z dnia 29.V.1968 r. Wydział Budownictwa, Urbanistyki i Architektury Prezydium PRN w H. został on przeznaczony do rozbiórki. W związku z tym i powołując się na § 11 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20.IX.1957 r. w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia budynków (Dz. U. Nr 52, poz. 254 z późn. zm.). PZU twierdził, że jego odpowiedzialność z tytułu ubezpieczenia ustała, zanim nastąpiła szkoda powoda.Powód wytoczył proces, a Sąd Powiatowy uwzględnił powództwo, wyrażając przy tym pogląd, że skoro pomimo wydanej w 1968 r. decyzji organu budowlanego powód nadal użytkował dom i opłacał składkę ubezpieczeniową do 1970 r. włącznie, to nie można uznać, żeby budynek był wyjęty spod ubezpieczenia.Przy rozpoznaniu rewizji pozwanego od tego wyroku powstała dla Sądu Wojewódzkiego przytoczona na wstępie wątpliwość prawna, którą w trybie art. 391 k.p.c. przedstawił on Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia.Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi sformułowanej w sentencji uchwały, Sąd Najwyższy zważył, co następuje.Stosownie do art. 3 ustawy z dnia 2.XII.1958 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych (Dz. U. Nr 72, poz. 357) ubezpieczenia są obowiązkowe lub dobrowolne. Pierwsze powstają z mocy prawa, drugie - na podstawie umowy ubezpieczenia.Jednym z rodzajów obowiązkowego ubezpieczenia określonego przez tę ustawę (art. 5) jest obowiązkowe ubezpieczenie budynków, którego przedmiotowy i osobowy zakres oraz prawa i obowiązki stron reguluje rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20.IX.1957 r. (Dz. U. Nr 52, poz. 254 z późn. zm.), wydane na podstawie art. 6 i 21 ustawy z dnia 28.III.1952 r. o ubezpieczeniach państwowych (Dz. U. Nr 20, poz. 130).Stosownie do § 2 tego rozporządzenia obowiązkowemu ubezpieczeniu podlegają m.in. również budynki należące do indywidualnych właścicieli od chwili rozpoczęcia używania budynku lub pokrycia go dachem (§ 6 rozp.), a odpowiedzialność PZU rozpoczyna się następnego dnia po zgłoszeniu przez właściciela budynku do ubezpieczenia bądź od dnia następnego po zawiadomieniu inspektoratu PZU przez prezydium GRN lub zarejestrowanie budynku przez organ PZU (§ 10 ust. 1 rozp.). Jeżeli poczynając od tej daty nastąpi w ubezpieczonym budynku szkoda wyrządzona wypadkiem ubezpieczeniowym jako zdarzeniem losowym, m.in. np. przez pożar (§ 4 ust. 1 rozp.), PZU odpowiada za tę szkodę i jest zobowiązany do wypłacenia właścicielowi budynku odszkodowania ustalonego stosownie do przepisów § 22-24 rozp.Właściciel budynku podlegającego przymusowemu ubezpieczeniu ma m.in. obowiązek opłacania składki ubezpieczeniowej, którą przepis § 7 ustawy z dnia 2.XII.1958 r. (Dz. U. Nr 72, poz. 357) poddaje reżymowi obowiązującemu w zobowiązaniach podatkowych.Wedle § 7 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29.XII.1961 r. w sprawie sposobu ustalania taryf i poboru składek za obowiązkowe ubezpieczenia majątkowe i osobowe (Dz. U. Nr 3/62, poz. 6) składki za ubezpieczenie obowiązkowe wymierza się według obowiązujących taryf za rok kalendarzowy i pobiera się je jednorazowo w styczniu każdego roku (§ 8 ust. 1 rozp.), chyba że odpowiedzialność PZU rozpoczyna się w ciągu roku kalendarzowego, kiedy to pobiera się składkę uzupełniającą obliczoną za pełne miesiące od dnia ustalonego jako początek odpowiedzialności PZU (§ 9 ust. 1 rozp.).Nie są to więc wierzytelności PZU, których mógłby on dochodzić w drodze sądowej jak w ubezpieczeniu dobrowolnym, lecz należność o charakterze publicznoprawnym, podlegająca w zakresie wymiaru i poboru odmiennym przepisom.Z powyższego unormowania początku odpowiedzialności PZU i charakteru składki w ubezpieczeniu obowiązkowym wynika ewidentnie, że odmiennie niż w ubezpieczeniu dobrowolnym (art. 814 k.c.) uiszczenie składki ubezpieczeniowej nie stanowi tu warunku powstania odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń. Odpowiedzialność ta powstaje, jeśli chodzi o budynek podlegający obowiązkowemu ubezpieczeniu, od momentu określonego w § 10 rozp. z dnia 20.IX.1957 r. niezależnie od tego, czy składka ubezpieczeniowa została uiszczona.Jednakże nie tylko powstanie, ale również ustanie (wygaśnięcie) stosunku ubezpieczenia kształtuje się odmiennie w ubezpieczeniach obowiązkowych i w ubezpieczeniach dobrowolnych.Z samej istoty ubezpieczenia obowiązkowego, a więc przymusowego z mocy prawa i powstającego z mocy prawa, wynika, że musi ono trwać tak długo, dopóki istnieje przedmiot tym ubezpieczeniem objęty - w danym wypadku budynek. Pozostaje bez znaczenia dla trwania tego stosunku okoliczność, czy składki ubezpieczeniowe są płacone. Niezapłacenie składki ubezpieczeniowej nie powoduje tu ani rozwiązania stosunku ubezpieczeniowego, ani nawet zawieszenia odpowiedzialności PZU, jak to ma miejsce przy ubezpieczeniach dobrowolnych (art. 814 § 2 i 830 § 2 k.c.).Jednakże gdy mowa o tym, że stosunek ubezpieczenia powstającego z mocy prawa (obowiązkowego) trwa tak długo, dopóki istnieje przedmiot tym ubezpieczeniem objęty, to należy mieć na uwadze, że nie chodzi tu tylko o sam fakt fizycznego istnienia takiego przedmiotu, lecz również o istnienie innych jeszcze przewidzianych w ustawie przesłanek.Wedle § 3 rozp. Rady Ministrów z dnia 20.IX.1957 r. o obowiązkowym ubezpieczeniu budynków wyłączone są z tego ubezpieczenia nie tylko takie, które mu w ogóle nie podlegają, (np. gdy chodzi o indywidualnych właścicieli - budynki przemysłowe i wiatraki lub mające tylko tymczasowy charakter, barak), ale również budynki, które się mogą stać takimi, a które podlegają temu ubezpieczeniu, a więc które mogą się stać wyłączonymi w toku trwania stosunku ubezpieczeniowego. W szczególności odnosić się to będzie do budynku, który zostanie przez właściciela opuszczony i nie będzie używany (§ 3 ust. 1 pkt 2 rozp.), oraz budynku przeznaczonego na rozbiórkę (§ 3 ust. 1 pkt 3 rozp.). Jaki natomiast budynek należy uważać za przeznaczony na rozbiórkę, to określa ust. 4 § 3 rozp. stanowiąc, że za budynek przeznaczony na rozbiórkę uważa się tak właśnie zakwalifikowany na skutek zarządzenia organu administracji państwowej.Według zaś § 11 ust. 1 rozp. z dnia 20.IX.1957 r. odpowiedzialność PZU mimo istnienia budynku, który był objęty obowiązkowym ubezpieczeniem, ustaje z chwilą przejścia budynku do kategorii wyłączonych z obowiązkowego ubezpieczenia stosownie do § 3 rozp. Z chwilą więc skutecznego zakwalifikowania budynku na rozbiórkę przez właściwy organ - a takiej właśnie sytuacji dotyczy omawiane tu pytanie prawne - ustaje odpowiedzialność PZU za szkodę wywołaną następnie w tym budynku przez pożar.Jakby wynikało z uzasadnienia zaskarżonego wyroku, Sąd Powiatowy miał na uwadze takie właśnie przekwalifikowanie budynku i skutki tego w świetle przepisów rozp. z 20.IX.1957 r., ocenił jednak, że w konkretnym wypadku odpowiedzialność PZU nie mogła mimo to ustać, a to z dwóch przyczyn: po pierwsze, budynek ten po decyzji organu budowlanego przeznaczającego go na rozbiórkę był przez właściciela nadal używany, a po drugie, właściciel budynku również i po tej decyzji opłacał składkę ubezpieczeniową.Co się tyczy przyczyny pierwszej, to należy zaznaczyć, że gdyby budynek został przez właściciela opuszczony i nie był używany, to już tylko wskutek tego przeszedłby do kategorii wyłączonych z obowiązkowego ubezpieczenia i z tą chwilą ustałaby odpowiedzialność PZU, choćby nawet budynek ten nie był przeznaczony na rozbiórkę (§ 11 ust. 1 w związku z § 3 ust. 1 pkt 2 rozp.), albowiem budynek wtedy tylko korzysta z omawianej tu ochrony ubezpieczeniowej, kiedy jest używany (por. też orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 22.I.1962 r. 1 CR 177/62, OSNCP 1963, nr 3, poz. 65). Okoliczność więc, że budynek był używany, nie może w danym wypadku wyłączać niezależnej od tego i samodzielnej przesłanki jego wyłączenia z kategorii budynków podlegających obowiązkowemu ubezpieczeniu, jaką (tj. przesłanką) jest decyzja o przeznaczeniu budynku na rozbiórkę.Co się natomiast tyczy drugiej przyczyny (opłacania składek), która zrodziła w Sądzie Wojewódzkim wątpliwość prawną, to wykazano już wyżej, że w omawianym tu rodzaju ubezpieczenia opłacenie składki ubezpieczeniowej nie ma znaczenia ani dla powstania stosunku ubezpieczeniowego, ani dla jego trwania czy ustania. Stosunek ten nie powstaje przez opłacenie składki, ani też nie wygasa, gdy nie zostanie ona opłacona. Dlatego też okoliczność, że powód nadal opłacał składkę ubezpieczeniową, chociaż budynek przeszedł do kategorii budynków nie podlegających obowiązkowi ubezpieczenia, nie może stwarzać dla powoda innych uprawnień prócz tych, które wynikają z przepisów. A przepisy te przewidują, co się ma stać w takiej sytuacji: tylko rozliczenie się ze składki. Reguluje to rozp. Rady Ministrów z dnia 29.XII.1962 r. (Dz. U. Nr 3, poz. 6). Stosownie do § 9 ust. 1 i 2 tego rozp., jeżeli odpowiedzialność PZU kończy się w ciągu roku kalendarzowego, zwraca on składkę w następnym roku kalendarzowym w wysokości obliczonej za pełne miesiące od dnia ustalonego jako koniec odpowiedzialności PZU.Tego rodzaju unormowanie nakazujące zwrot składki potwierdza wyraźnie prawidłowość stanowiska zajętego w niniejszej uchwale, że dalsze opłacenie składek mimo ustania odpowiedzialności PZU z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia budynku nie ma i nie może mieć takiego znaczenia, aby stosunek ubezpieczenia trwał nadal. Dalsze opłacenie składki rodzi tylko ten skutek, że podlega ona zwrotowi temu, który ją wypłacił - i nic więcej. Toteż odpada także ewentualność nawiązania w sposób dorozumiany umownego ubezpieczenia takiego budynku.Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi, jaka została sformułowana w sentencji uchwały.