III PZP 12/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Rafacz-Krzyżanowska. Sędziowie: J. Knap, K. Zieliński (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Państwowego Ośrodka Hodowli Zarodowej w K. przeciwko Janowi J. i Józefowi G. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Wojewódzki we Wrocławiu postanowieniem z dnia 25 kwietnia 1973 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 § 1 k.p.c.:"Czy sąd cywilny jest związany ustaleniem wysokości szkody w prawomocnym wyroku karnym, skazującym za przestępstwo z art. 218 § 1 k.k.?",postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Ustalenia wydanego w postępowaniu karnym wyroku skazującego za przestępstwo z art. 218 § 1 k.k. nie wiążą sądu cywilnego w zakresie wysokości szkody; skazanie z tego przepisu wiąże jednak z mocy art. 11 k.p.c. sąd cywilny co do wyrządzenia szkody przestępstwem.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego:Według twierdzeń pozwu pozwani byli pracownikami powodowego Przedsiębiorstwa. Pozwany J. był zatrudniony na stanowisku magazyniera magazynu zbożowego Gospodarstwa Hodowli Zarodowej w S., należącego do powodowego Przedsiębiorstwa, a pozwany G. był kierownikiem tegoż Gospodarstwa. W okresie od lipca 1970 r. do stycznia 1971 r. w magazynie zbożowym powstały braki pszenicy i jęczmienia o łącznej wartości 75.525 zł.Powodowe Przedsiębiorstwo, powołując się na ustalenia prawomocnego wyroku skazującego pozwanego J. za przestępstwo z art. 218 § 1 k.k. i pozwanego G. za przestępstwo z art. 246 § 1 k.k., żądało zasądzenia od obu pozwanych solidarnie kwoty 72.525 zł.Z sentencji wyroku karnego, skazującego pozwanego J., wynika, że nie dopełnił on szeregu obowiązków w zakresie pracy magazyniera, czym przyczynił się do powstania istotnego niedoboru w mieniu społecznym w postaci braku co najmniej 9588 kg pszenicy i 6414 kg jęczmienia o łącznej wartości 57.195 zł, i za to z mocy art. 218 § 1 k.k. skazany został na karę pozbawienia wolności i karę grzywny.Sąd Powiatowy w postępowaniu cywilnym ustalił na podstawie opinii biegłych, że stwierdzony wyrokiem karnym niedobór w magazynie ma charakter pozorny, gdyż był on wynikiem poważnego zawilgocenia zboża w czasie dokonywania zbiorów i przyjmowania zboża do magazynu, i oddalił powództwo w całości.W związku z rewizją powodowego Przedsiębiorstwa, w której zawarty był zarzut naruszenia art. 11 k.p.c., Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne, objęte przedstawionym pytaniem.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 27 lipca 1972 r. VI KZP 80/71 (OSNKW 1972, z. 10, poz. 152) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że sprawca ponosi odpowiedzialność za przestępstwo z art. 218 § 1 k.k., jeżeli spełnione zostaną trzy warunki stanowiące znamiona tego przestępstwa, a mianowicie: umyślne niedopełnienie przez sprawcę obowiązku lub przekroczenie uprawnień w zakresie nadzoru nad mieniem społecznym, jego ochrony lub gospodarowania nim, chociażby nieumyślne stworzenie możliwości powstania niedoboru i nastąpienie istotnego niedoboru.Sąd cywilny związany jest z mocy art. 11 k.p.c. ustaleniami wydanego w postępowaniu karnym wyroku skazującego tylko w takim zakresie, w jakim dotyczą one istoty objętego tym wyrokiem czynu przestępnego.Na potrzeby procesu cywilnego o wyrównanie niedoboru - w zakresie mocy wiążącej ustaleń prawomocnego wyroku skazującego za przestępstwo z art. 218 § 1 k.k. - istotne jest stwierdzenie w wymienionej uchwale z dnia 27 lipca 1972 r., że "nastąpienie istotnego niedoboru jest warunkiem karalności z art. 218 k.k., a spełnienie tego warunku musi być objęte zawinieniem sprawcy w postaci co najmniej winy nieumyślnej".Oznacza to, że w razie skazania za przestępstwo z art. 218 § 1 k.k. moc wiążąca wyroku skazującego rozciąga się na ustalenia sądu karnego co do wyrządzenia szkody przestępstwem, nie odnosi się jednak do ustaleń dotyczących wysokości szkody.Jak bowiem wyjaśnił Sąd Najwyższy w cytowanej uchwale, "sąd rozpoznający sprawę o przestępstwo z art. 218 § 1 k.k. każdorazowo na tle okoliczności konkretnej sprawy powinien ustalić, czy rozmiary stwierdzonego niedoboru są w takim stopniu pokaźne, że niedobór ten należy uznać za istotny w rozumieniu wymienionego przepisu", kierując się przy tej ocenie między innymi stosunkiem wysokości niedoboru do obrotów (ogólnych lub dotyczących mienia określonego rodzaju) danej jednostki gospodarczej, niekiedy - samą wysokością niedoboru, a także wewnętrznymi zarządzeniami resortowymi lub branżowymi określającymi granice niedoborów, o których powstaniu należy zawiadomić organy ścigania.Wymienione kryteria, jakimi sąd karny powinien się kierować przy ocenie istotności niedoboru, wskazują wprawdzie na to, że ocena ta nie może być dowolna, ale nie musi ona prowadzić do ścisłego określenia wysokości szkody w granicach, w jakich skazany byłby zobowiązany do wyrównania niedoboru w procesie odszkodowawczym.Nie byłoby też z reguły możliwe ścisłe określenie wysokości niedoboru pozostającego w związku przyczynowym z zawinieniem sprawcy w najczęstszych sytuacjach, gdy na powstanie niedoboru mają wpływ także jeszcze inne okoliczności oraz gdy rozliczenie majątkowe odpowiedzialnego pracownika odbywa się w formie wartościowej, czyli wyłącznie w równowartości pieniężnej.Sąd cywilny może więc samodzielnie ustalić, że niedobór, za który odpowiada osoba skazana za przestępstwo z art. 218 § 1 k.k., jest wyższy od ustalonego w wyroku skazującym albo że jest on niższy.Skoro jednak koniecznym składnikiem przestępstwa przewidzianego w art. 218 § 1 k.k. jest również wyrządzenie szkody, określonej w konkretnych okolicznościach jako istotna, sąd cywilny w razie prawomocnego skazania z tego przepisu nie może powództwa w całości oddalić, a przy określeniu wysokości odszkodowania należnego od pozwanego powinien uwzględnić wszystkie okoliczności, mogące w stanie faktycznym sprawy mieć wpływ na powstanie i wysokość niedoboru.Przedstawione rozważania uzasadniają udzielenie odpowiedzi ujętej w sentencji.