VI KZP 80/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes F. Wróblewski. Sędziowie: Z. Kubec (sprawozdawca), J. Matysiak (współsprawozdawca), K. Mioduski, A. Pyszkowski, W. Sutkowski, K. Wagner.Prokurator Prokuratury Generalnej: J. Pozorski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Henryka M. i Mariana G., oskarżonych z art. 218 § 1 k.k., po rozpoznaniu przedstawionych w trybie art. 390 § 1 k.p.k. przez Sąd Wojewódzki w Zielonej Górze postanowieniem z dnia 30 listopada 1971 r. i przekazanych postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 1972 r. powiększonemu składowi tego Sądu zagadnień prawnych wymagających zasadniczej ustawy:"1. Czy pojęcie istotnego niedoboru, o którym mowa w art. 218 § 1 k.k., dotyczy wyłącznie strony przedmiotowej przestępstwa, czy też - niezależnie od strony przedmiotowej - można i należy odnieść to pojęcie do strony podmiotowej?2. Czy wspomniane pojęcie oznacza jedynie taki niedobór, którego wysokość przekracza kwotę dopuszczalnego niedoboru, określoną w zarządzeniach resortowych lub branżowych Ministra Handlu Wewnętrznego i Usług lub innych właściwych ministrów, czy też oznacza ono pewien ściśle określony stosunek procentowy istotnego niedoboru do ogólnych obrotów danej jednostki uspołecznionej w oznaczonym czasie?"i po wysłuchaniu wniosku prokuratorauchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneZ treści art. 218 § 1 k.k. wynika, że sprawa ponosi odpowiedzialności za przestępstwo określone w tymże przepisie, jeżeli spełnione zostaną trzy następujące warunki, stanowiące znamiona tego przestępstwa: po pierwsze umyślne niedopełnienie przez sprawcę obowiązku lub przekroczenie uprawnień w zakresie nadzoru nad mieniem społecznym, jego ochrony lub gospodarowania nim, po drugie chociażby nieumyślne stworzenie możliwości powstania niedoboru i po trzecie nastąpienie istotnego niedoboru.Element wymieniony wyżej jako trzeci stanowi więc warunek karalności, wprowadzony dla ograniczenia penalizacji niedoborów. W konsekwencji w art. 218 § 1 k.k. mowa jest o dwóch skutkach działania sprawcy, tj. o skutku w postaci możliwości powstania niedoboru, który to skutek musi być objęty co najmniej winą nieumyślną, oraz o dalszym skutku w postaci nastąpienia istotnego niedoboru. Fakt ten zaś w powiązaniu z brakiem - przy tym drugim skutku - wzmianki o winie może nasuwać wątpliwości co do charakteru tegoż warunku karalności, a mianowicie co do tego, czy nastąpienie niedoboru musi być objęte zawinieniem, czy też stanowi tzw. obiektywny warunek karalności.Należy jednak odrzucić możliwość, aby wprowadzenie w art. 218 § 1 k.k. dodatkowego warunku karalności, i to w celu ograniczenia penalizacji niedoborów, uzależniało zarazem odpowiedzialność sprawcy od elementu całkowicie przypadkowego, a więc od nastąpienia niedoboru powstałego z przyczyn niezawinionych przez oskarżonego (np. niedobór spowodowany przez włamanie dokonane mimo prawidłowego zabezpieczenia pomieszczeń, przez wypadki losowe itp.). Tak więc za jedynie właściwą można uznać taką interpretację omawianego przepisu, która przyjmuje uwarunkowanie karalności sprawcy od nastąpienia istotnego niedoboru, będącego wynikiem stworzonej przez tegoż sprawcę możliwości powstania niedoboru, spowodowanej niedopełnieniem przez niego obowiązku lub przekroczeniem uprawnienia w zakresie nadzoru nad mieniem.Skoro zaś musi istnieć związek między stworzoną przez sprawcę możliwością powstania niedoboru a nastąpieniem istotnego niedoboru, to spełnienie omawianego warunku karalności musi być objęte również zawinieniem sprawcy w postaci co najmniej winy nieumyślnej. Niedobór ten bowiem stanowi realizację zagrożenia w formie stworzonej przez sprawcę możliwości powstania niedoboru, jaką tenże sprawca co najmniej mógł i powinien był przewidzieć jako skutek swego umyślnego niedopełnienia obowiązku lub przekroczenia uprawnień.Powyższy sposób interpretacji omawianego przepisu jest zgodny z zasadami wynikającymi z przepisów zawartych w części ogólnej kodeksu karnego, według których to zasad sprawca przestępstwa może odpowiadać wyłącznie za skutki spowodowane własnym czynem i przez siebie zawinione, a brak jest podstaw do przyjęcia, że unormowanie art. 218 § 1 k.k. wprowadza odstępstwo od tych podstawowych zasad. Należy podkreślić, że kodeks karny z 1969 r. - podobnie jak kodeks karny z 1932 r. - nie zna obiektywnych, niezawinionych warunków karalności.2. Kodeks karny przez ograniczenie karalności przestępstwa niedoboru do wypadków, gdy niedobór ten jest istotny, usankcjonował dotychczasową praktykę niewszczynania postępowania karnego w sprawach o niewielkie niedobory. Niewyjaśnienie określenia istotnego niedoboru w rozdziale XVII kodeksu karnego (w przeciwieństwie do takich pojęć, jak mienie znacznej lub wielkiej wartości) wskazuje na to, że ustawodawca nie zmierzał do ustalenia sztywnych i mogących mieć zastosowanie do każdego wypadku granic niedoborów, których wystąpienie stanowi warunek karalności. Przyjąć więc trzeba, że sąd każdorazowo na tle okoliczności konkretnej sprawy powinien ustalić, czy rozmiary stwierdzonego niedoboru są w takim stopniu pokaźne, że niedobór ten należy uznać za istotny w rozumieniu art. 218 § 1 k.k.Dokonując tych ustaleń, sąd nie jest związany wewnętrznymi zarządzeniami resortowymi lub branżowymi, określającymi granice niedoborów, o których powstaniu należy zawiadomić organy ścigania. Niemniej jednak zarządzenia te - obok ewentualnie także innych przesłanek - mogą stanowić dla sądu wskazówkę do oceny istotności niedoboru w odniesieniu do określonych rodzajów mienia.Poza tym nie bez znaczenia dla wspomnianej oceny może mieć np. stosunek wysokości niedoboru do obrotów (ogólnych lub dotyczących mienia określonego rodzaju) danej jednostki gospodarki uspołecznionej, a niekiedy - sama tylko wysokość niedoboru.