III CZP 50/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski. Sędziowie: S. Dmowski, Z. Wasilkowska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Stanisława S. i Zofii S. przeciwko Franciszce B. o eksmisję z mieszkania i zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu - Ośrodek w Kaliszu postanowieniem z dnia 27 kwietnia 1972 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1) Czy przepis art. 691 k.c. ma zastosowanie także wtedy, gdy umiera tylko jeden ze współnajemców, a jeśli tak, to:2) czy do osób, które wstępują w stosunek najmu mieszkania, należy także małoletni wnuk, jeżeli jego rodzice żyją i należą do grona osób bliskich zmarłego współnajemcy, które stale z nim mieszkały aż do chwili jego śmierci?",postanowił udzielić następującej odpowiedzi:1.Artykuł 691 k.c. ma zastosowanie także w razie śmierci współnajemcy mieszkania.2.Jeżeli po zmarłym współnajemcy pozostał stale z nim mieszkający syn wraz ze swoim małoletnim dzieckiem, w stosunek najmu wstępuje tylko syn.Uzasadnienie faktyczneNajemcami lokalu mieszkalnego nie objętego publiczną gospodarką lokalami byli małżonkowie Władysław i Franciszka B. Mieszkali oni wraz ze swym synem, synową i ich małoletnim dzieckiem (swoim wnukiem). W 1969 r. Władysław B. zmarł, w związku z czym Sądowi Wojewódzkiemu nasunęła się na tle art. 691 k.c. wątpliwość, czy najemcą lokalu jest obecnie wyłącznie jego żona Franciszka B., czy również syn, a ewentualnie i małoletni wnuk.Uzasadnienie prawneRozważając powyższe zagadnienie prawne, Sąd Najwyższy wyszedł z następujących przesłanek:W myśl art. 691 k.c. w razie śmierci najemcy mieszkania osoby bliskie najemcy, które stale z nim mieszkały aż do chwili jego śmierci, wstępują w stosunek najmu. Przepis o podobnej treści - aczkolwiek w szczegółach nieco odmiennie regulujący omawiane zagadnienie - zawiera art. 17 ust. 2 prawa lokalowego.Pierwsze pytanie prawne Sądu Wojewódzkiego sprowadza się do tego, czy art. 691 k.c. ma zastosowanie tylko wtedy, gdy najemcą lokalu mieszkalnego była jedna osoba, czy również wtedy, gdy było kilku współnajemców, a umiera jeden z nich. W związku z tym należy przede wszystkim wziąć pod uwagę, że zgodnie z poglądem przyjętym w literaturze prawniczej i orzecznictwie przepis art. 691 k.c. stanowi modyfikację w stosunku do normalnych zasad prawa spadkowego (art. 922 § 2 k.c.). Modyfikacja idzie przy tym w dwóch kierunkach. Z jednej strony art. 691 k.c. rozszerza krąg osób, które mogą wstąpić w stosunek najmu, na osoby bliskie niekoniecznie będące spadkobiercami, z drugiej zaś ogranicza go do tych tylko osób, które aż do chwili śmierci najemcy stale z nim mieszkały. Intencją tego przepisu jest usankcjonowanie faktycznego stanu zamieszkania lokalu i ochrona praw osób korzystających z tego lokalu.Gdyby nie przepis art. 691 k.c., prawa i obowiązki wynikające ze stosunku najmu lokalu mieszkalnego weszłyby do spadku i podlegałyby normalnym zasadom dziedziczenia. Prawo najmu bowiem jest prawem majątkowym, a tym samym jest zgodnie z art. 922 § 1 k.c. dziedziczne. Nie ulega przy tym wątpliwości, że dziedziczenie otwarłoby się wraz ze śmiercią każdego współnajemcy reprezentującego własne prawa do lokalu, a nie tylko w razie śmierci jedynego najemcy. Tak w szczególności będzie w razie śmierci jednego ze współnajemców lokalu użytkowego, przepis bowiem art. 691 k.c. odnosi się tylko do lokali mieszkalnych, w innych zaś wypadkach prawo spadkowe działa bez ograniczeń.Brak jest podstaw, aby art. 691 k.c. interpretować w tym zakresie inaczej i przyjąć, że jego zastosowanie jest ograniczone do wypadków, gdy najemcą lokalu mieszkalnego jest tylko jedna osoba. Interpretacja taka byłaby sprzeczna z ogólnymi zasadami wykładni, która nakazuje przyjąć, że ilekroć w przepisach poprzedzających (art. 659-690) ustawodawca mówi o najemcy, rozumie przez to każdą osobę przyjmującą odpłatnie rzecz do używania (art. 659 § 1 k.c.), niezależnie od tego, czy jest to jedna osoba, czy jest ich więcej. Wykładnia taka byłaby ponadto sprzeczna z zasadami prawa spadkowego, a chociaż art. 691 k.c. wprowadza w tym zakresie istotne modyfikacje, nie oznacza to przekreślenia zasady, że spadek (następstwo prawne) otwiera się z chwilą śmierci każdej osoby.Pogląd, że art. 691 k.c. stosuje się w razie śmierci każdego współnajemcy, znajduje również oparcie w uchwale Sądu najwyższego z dnia 10.X.1964 r. III CO 53/64 (OSNCP 1965, poz. 94). Uchwała ta dotyczy wprawdzie głównie zagadnienia procesowego, jednakże ma również znaczenie dla wykładni prawa materialnego. W omawianej uchwale Sąd Najwyższy przyjął, że śmierć współnajemcy będącego współuczestnikiem w procesie o wydanie przedmiotu najmu mieszkania powoduje z mocy art. 183 § 1 d. k.p.c. zawieszenie postępowania i że jego podjęcie następuje z udziałem osób wymienionych w art. 17 ust. 2 prawa lokalowego bądź w art. 391 § 2 k.z. Uchwała ta zapadła na tle dawnego stanu prawnego, jednakże z uwagi na to, że zarówno przepisy prawa procesowego, jak i prawa materialnego nie uległy w tej dziedzinie istotnej zmianie (poza nieco odmiennym określeniem kręgu osób bliskich w art. 391 § 2 k.z. niż w obowiązującym art. 691 k.c.), należy uważać ją za nadal aktualną.Sąd Wojewódzki jednak wyraża wątpliwość, czy uchwała ta ma zastosowanie w sytuacji, gdy współnajemcami są małżonkowie. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego można by bronić poglądu, że pozostały przy życiu małżonek jest osobą bliską zmarłemu współnajemcy, on tylko wstępuje w stosunek najmu, stając się w ten sposób jedynym najemcą, zwłaszcza że pozostałe osoby, bliskie zarówno zmarłemu, jak i żyjącemu współmałżonkowi, korzystały i korzystają nadal z praw tego małżonka. Ponadto zdaniem Sądu Wojewódzkiego przyjęcie w takiej sytuacji, że wszystkie osoby bliskie zamieszkałe w lokalu wstępują w prawa najmu, pogarsza sytuację żyjącego współmałżonka, który dotychczas dzielił prawo najmu tylko z drugim małżonkiem.Wątpliwości powyższe, aczkolwiek nie pozbawione pewnej słuszności, nie mogą przekreślić pozytywnej treści art. 691 k.c. Z przepisu tego wynika, że w razie śmierci najemcy (lub współnajemcy) w stosunku najmu wstępują wszystkie osoby bliskie najemcy, które stale z nim mieszkały aż do chwili jego śmierci. Przepis ten więc nie selekcjonuje osób mieszkających w lokalu według stopnia ich bliskości, nie ustawia również kolejności przewidzianej w prawie spadkowym, lecz nadaje równe uprawnienia wszystkim osobom bliskim zamieszkałym w lokalu.Z tego wynika, że jeżeli po śmierci najemcy pozostał małżonek i inne osoby bliskie, w stosunek najmu wstępują w zasadzie wszystkie te osoby. Nie zmienia sytuacji okoliczność, że oboje małżonkowie byli współnajemcami i że prawo najmu wchodziło ewentualnie do majątku dorobkowego. Podobnie bowiem jak w razie śmierci małżonka jego udział w majątku wspólnym staje się przedmiotem dziedziczenia, w sytuacji przewidzianej w art. 691 k.c. śmierć małżonka, będącego współnajemcą, powoduje następstwo prawne w stosunku do jego prawa najmu w sposób przewidziany w tym przepisie.Wreszcie należy zauważyć, że rozwiązanie ustawowe przyjęte w art. 691 k.c. odpowiada także potrzebom życia i konieczności zapewnienia praw do lokalu osobom bliskim zmarłemu współnajemcy. Jeżeli osoby te były bliskie przede wszystkim zmarłemu małżonkowi (np. jego rodzice), konieczność zapewnienia im praw do lokalu jest oczywista, skoro - jak wykazuje doświadczenie życiowe - stosunki między pozostałym przy życiu małżonkiem a osobami tymi (teściami) nie zawsze układają się poprawnie. Nawet jednak gdy chodzi o osoby jednakowo bliskie obojgu małżonkom, a mianowicie o wspólne dzieci, śmierć jednego małżonka powoduje tego rodzaju zmiany w sytuacji życiowej, które pociągają za sobą konieczność zapewnienia dzieciom praw do lokalu. Pozostały bowiem przy życiu rodzic może założyć nową rodzinę, co często niekorzystnie wpływa na stosunki z dziećmi z pierwszego małżeństwa. Gdyby ustawodawca nie zapewnił tym dzieciom własnego prawa do lokalu, mogłyby one znaleźć się w trudnym położeniu.Nie można też uznać, że dyspozycja art. 691 k.c. pogarsza sytuację pozostałego przy życiu małżonka. Sytuacja ta ulega pogorszeniu przez sam fakt śmierci drugiego małżonka, a wynikające stąd konsekwencje prawne są jedynie następstwem tego faktu i mają na celu ochronę interesów wszystkich osób bliskich zmarłemu małżonkowi.Z tych wszystkich względów należy przyjąć, że art. 691 k.c. ma zastosowanie także w razie śmierci współnajemcy mieszkania, a w szczególności również w sytuacji, gdy współnajemcami byli małżonkowie i gdy zmarł jeden z nich. Drugie pytanie prawne Sądu Wojewódzkiego odnosi się do kwestii, czy jeżeli po zmarłym współnajemcy mieszkania pozostał stale z nim mieszkający syn wraz ze swoim małoletnim dzieckiem (wnukiem zmarłego najemcy), w stosunek najmu wstępuje tylko syn, czy również małoletni wnuk.W przedstawionych wyżej wywodach podkreślano, że zgodnie z art. 691 k.c. w stosunek najmu po śmierci najemcy wchodzą w zasadzie wszystkie osoby bliskie najemcy zamieszkałe z nim w chwili jego śmierci. Jednakże zasada ta nie odnosi się do szczególnej sytuacji objętej drugim pytaniem prawnym Sądu Wojewódzkiego. W sytuacji tej bowiem małoletni wnuk nie jest osobą bliską najemcy w rozumieniu art. 691 k.c. Jest on osobą "bliską bliskiemu". Bliski najemcy jest w tym wypadku syn, który wraz ze swoją rodziną mieszka w lokalu. Syn ten więc wstępuje w prawa najmu. Reprezentuje on jednocześnie swoje małoletnie dzieci, których uprawnienia do lokalu są tylko pośrednie. Inaczej mogłaby przedstawiać się sytuacja, gdyby wnuk był już usamodzielniony i mieszkał w lokalu z własną rodziną. Inaczej też wypadłaby odpowiedź, gdyby w lokalu oprócz syna zmarłego najemcy mieszkał małoletni wnuk najemcy po jego innym dziecku, zmarłym lub zamieszkałym gdzie indziej. Wówczas bowiem małoletni wnuk znajdowałby się w bezpośrednim stosunku bliskości względem najemcy i odpowiadałby dyspozycji art. 691 k.c. Dlatego też odpowiedź na pytanie prawne została ograniczona do wypadku występującego w niniejszej sprawie, gdy po zmarłym współnajemcy pozostał zamieszkały z nim syn wraz ze swoim małoletnim dzieckiem.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi objętej sentencją uchwały.