III CZP 63/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN M. Sychowicz.Sędziowie SN: H. Ciepła, A. Nalewajko (spr.).SentencjaSąd Najwyższy Izba Cywilna w sprawie z powództwa Seweryny C. przeciwko Rejonowemu Przedsiębiorstwu Gospodarki Mieszkaniowej w K. o ustalenie wstąpienia w stosunek najmu lokalu mieszkalnego po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 27 listopada 1990 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w K. postanowieniem z dnia 12 września 1990 r., sygn. akt I Cr (...) do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy może być skuteczne wytoczenie przez osobę bliską zmarłego najemcy na podstawie art. 691 k.c. powództwa o ustalenie wstąpienia przez nią w stosunek najmu lokalu mieszkalnego w sytuacji, gdy został już wydany prawomocny wyrok ustalający, iż inna osoba bliska najemcy wstąpiła w stosunek najmu tego lokalu i następnie nabyła go na własność na mocy umowy zawartej ze Skarbem Państwa?"podjął następującą uchwałę:dla uwzględnienia powództwa osoby bliskiej zmarłego najemcy o ustalenie wstąpienia w stosunek najmu na postawie przepisu art. 691 k.c. nie stanowi przeszkód fakt, że inna osoba bliska najemcy, która uzyskała prawomocny wyrok stwierdzający wstąpienie w stosunek najmu tego samego lokalu, lokal ten nabyła na własność na podstawie umowy zawartej ze Skarbem Państwa.Uzasadnienie faktycznePowódka Seweryna C. wniosła o ustalenie, że weszła w stosunek najmu lokalu nr 8 położonego w K. przy ul. B. po swym zmarłym w dniu 3 czerwca 1989 r. ojcu Stanisławie P. W uzasadnieniu tego roszczenia powódka wyjaśniła, że w maju 1988 r. przeprowadziła się do ojca, aby zapewnić mu opiekę i od tego czasu zamieszkuje w przedmiotowym lokalu.Pozwane Rejonowe Przedsiębiorstwo Gospodarki Mieszkaniowej w K. oraz interwenient uboczny po stronie pozwanego Michała P. wnieśli o oddalenie powództwa, powołując się na stwierdzone w innej sprawie wstąpienie w stosunek najmu przedmiotowego lokalu przez interwenienta ubocznego. W odpowiedzi na pozew z dnia 24 I 1990 r. pozwany podniósł ponadto zarzut braku biernej legitymacji procesowej po swej stronie, podnosząc, że przedmiotowy lokal nie stanowił własności Skarbu Państwa, został bowiem sprzedany przez Urząd Miasta w K. interwenientowi.Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 15 marca 1990 r. ustalił, że powódka wstąpiła w stosunek najmu mieszkania położonego w K. przy ul. B. w miejsce zmarłego w dniu 3 czerwca 1989 r. Stanisława P. Powyższe orzeczenie oparte zostało na następujących ustaleniach i rozważaniach.Stanisław P. był najemcą przedmiotowego lokalu od 1 marca 1959 r. Po śmierci swej żony w 1984 r. mieszkanie to podnajął w zamian za opiekę wnuczce Małgorzacie M., a po wyprowadzeniu się wnuczki w 1986 r. zaczął mu pomagać syn Michał P. W 1985 r. Michał P. rozwiódł się z żoną i od 1986 r. zaczął przebywać u ojca przy ul. B. W maju 1988 r. do mieszkania tego wprowadziła się powódka, aby sprawować opiekę nad ciężko już chorym ojcem. Przeniosła ona ze swego mieszkania przy ul. S., w którym pozostał jej mąż Stanisław, lodówkę i rzeczy osobiste i mieszkała z ojcem do jego śmierci. Prawomocnym wyrokiem z dnia 11 sierpnia 1989 r. w sprawie (...) Sądu Rejonowego w K. Michał P. wstąpił w stosunek najmu spornego lokalu. W dniu 22 listopada 1989 r. nabył on od Skarbu Państwa ten lokal wraz z udziałem wynoszącym 36/571 części wspólnych budynku. Na podstawie powyższych ustaleń Sąd Rejonowy uznał, że powódka spełnia wszystkie przesłanki z art. 691 k.c., jako córka była bowiem osobą bliską dla najemcy, a wprowadziła się do przedmiotowego lokalu "z zamiarem stałego pobytu, skoro przeniosła swoje rzeczy osobiste, a także lodówkę".Powyższy wyrok zaskarżony został przez interwenienta ubocznego Michała P., który wnosi w rewizji o zmianę wyroku i oddalenie powództwa, zarzucając naruszenie art. 691 k.c. i sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego.Rozpoznając tę rewizję, Sąd Wojewódzki postanowieniem z dnia 12 września 1990 r. przedstawił Sądowi Najwyższemu jako budzące poważne wątpliwości następujące zagadnienie prawne: "czy może być skuteczne wytoczenie przez osobę bliską zmarłego najemcy na podstawie art. 691 k.c. powództwa o ustalenie wstąpienia przez nią w stosunek najmu lokalu mieszkalnego w sytuacji, gdy został już wydany prawomocny wyrok ustalający, iż inna osoba bliska najemcy wstąpiła w stosunek najmu tego lokalu i następnie nabyła go na własność na mocy umowy zawartej ze Skarbem Państwa.Uzasadnienie prawneRozważając powyższe zagadnienie, Sąd Najwyższy miał na uwadze, co następuje:Przepis art. 691 k.c. regulujący wstąpienie w stosunek najmu po zmarłym najemcy przewiduje, że wstąpienie takie następuje z mocy prawa. Wyrok wydany na podstawie tego przepisu ma zatem charakter deklaratywny, stwierdza bowiem czy ustala istnienie lub nieistnienie stosunku najmu.Treść dyspozycji art. 691 zdanie pierwsze k.c. i charakter przesłanek wymaganych nim dla wstąpienia z mocy prawa w stosunek najmu, a mianowicie stosunek bliskości z poprzednim najemcą i stałe zamieszkiwanie z nim aż do chwili jego śmierci wskazuje na to, że Sąd ocenia ich istnienie na dzień śmierci poprzedniego najemcy, kiedy to wygasa łączący go z wynajmującym stosunek najmu, a w stosunek ten może wstąpić osoba bliska. Żadne inne zaś okoliczności zaistniałe już po śmierci poprzedniego najemcy nie mogą ograniczać możliwości ustalenia, że osoba bliska weszła w stosunek najmu po zmarłym najemcy. W judykaturze zostało już wyjaśnione, że takiej okoliczności nie stanowi to, że inna osoba bliska uzyskała wyrok stwierdzający wstąpienie przez nią w stosunek najmu. Jeżeli bowiem po śmierci najemcy lokalu mieszkalnego pozostaje po nim kilka osób bliskich, które stale z nim mieszkały aż do chwili śmierci, każda z nich wstępuje z mocy prawa w stosunek najmu, a stwierdzenie tego może nastąpić w odrębnym procesach (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 I 1979 r., III CRN 271/78 - OSNCP z. 9 z 1979 r., poz. 178). Także fakt, że osoba bliska, która we wcześniej wytoczonym procesie uzyskała wyrok stwierdzający wstąpienie przez nią w stosunek najmu lokalu pozostawionego przez zmarłego najemcę nabyła następnie prawo własności tego lokalu na podstawie umowy zawartej ze Skarbem Państwa jest bez znaczenia dla oceny zasadności żądania innej osoby bliskiej ustalenia wstąpienia przez nią w stosunek najmu tego samego lokalu. Fakt ten bowiem pozostaje poza przesłankami wymienionymi w art. 691 k.c., a może nastąpić dopiero po śmierci poprzedniego najemcy, na datę które ustala się istnienie tych przesłanek. Brak byłoby też podstaw do przyjęcia, że wyłącza on istnienie interesu prawnego innej osoby bliskiej do ustalenia, że także ona wstąpiła w stosunek najmu lokalu sprzedanego innej osobie (art. 189 k.p.c.).Fakt sprzedaży lokalu, którego dotyczy żądanie ustalenia wstąpienia w stosunek najmu może mieć natomiast znaczenie dla oceny biernej legitymacji procesowej dotychczasowego pozwanego. Zgodnie z zasadą wyrażoną w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 30 IV 1981 r., III CZP 64/80 (OSNCP z 1982 r. z. 2-3, poz. 20) w sprawie z powództwa osoby bliskiej zmarłego najemcy o ustalenie wstąpienia w stosunek najmu lokalu mieszczącego się w budynku, który stanowi własność państwową i pozostaje w zarządzie przedsiębiorstwa gospodarki mieszkaniowej mającego osobowość prawną, bierną legitymację procesową ma to przedsiębiorstwo. W przypadku gdy zarząd budynku wykonuje państwowa jednostka organizacyjna nie mająca osobowości prawnej, legitymację bierną w sprawie z art. 691 k.c. ma Skarb Państwa, a właściwa jednostka państwowa występuje jako tzw. statio fisci. Jednocześnie w orzecznictwie wyjaśniono, że w stosunku do domów stanowiących własność indywidualną osób fizycznych w sprawie z art. 691 k.c. legitymowany biernie jest właściciel nieruchomości (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 X 1980 r., III CRN 180/80, nie publ.). Konsekwentnie należałoby uznać, że w sytuacji, gdy żądanie ustalenia wstąpienia w stosunek najmu, oparte na art. 691 k.c., dotyczy lokalu mieszczącego się wprawdzie w budynku państwowym, ale stanowiącego przedmiot prawa własności osoby fizycznej, ta osoba jest biernie legitymowana w procesie.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 391 k.p.c. rozstrzygnął jak w sentencji uchwały.