III CZP 64/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN J. Pawlak. Sędziowie SN: W. Bryl, H. Dąbrowski (współsprawozdawca, autor uzasadnienia), S. Dmowski, Z. Marmaj (sprawozdawca), J. Pietrzykowski, Z. Trybulski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, E. Wiśniewskiej, w sprawie z powództwa Marii S. przeciwko Skarbowi Państwa - Urzędowi Miejskiemu - Wydział Spraw Lokalowych w C. o ustalenie wstąpienia w stosunek najmu po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Najwyższy na posiedzeniu w dniu 12 listopada 1980 r. do rozstrzygnięcia składowi 7 Sędziów Sądu Najwyższego:"Który podmiot: Skarb Państwa (terenowy organ administracji państwowej) czy zarząd budynków mieszkalnych ma bierną legitymację procesową w sprawie z powództwa osoby bliskiej poprzedniego najemcy lokalu o ustalenie wstąpienia w stosunek najmu (art. 691 k.c.) w sytuacji, gdy lokal ten znajduje się w budynku stanowiącym własność państwową, a stosunek najmu z poprzednim najemcą nawiązał się na podstawie decyzji o przydziale?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:W sprawie z powództwa osoby bliskiej zmarłego najemcy o ustalenie wstąpienia tej osoby na podstawie art. 691 k.c. w stosunek najmu lokalu, mieszczącego się w budynku, który stanowi własność państwową i pozostaje w zarządzie (administracji) przedsiębiorstwa gospodarki mieszkaniowej (zarządu budynków mieszkalnych) mającego osobowość prawną, bierną legitymację procesową ma to przedsiębiorstwo.Uzasadnienie faktycznePrawo lokalowe - ustawa z dnia 10 maja 1974 r. (Dz. U. Nr 14, poz. 84) w art. 9 ust. 1 stanowi, iż najem lokalu lub budynku wynika z umowy albo z ostatecznej decyzji administracyjnej o przydziale lokalu lub budynku. Ustawa ta nie zawiera odrębnych przepisów co do wstąpienia w stosunek najmu po śmierci najemcy. Postanowienia art. 1 pr. lok., w myśl których przepisy tej ustawy wraz z przepisami kodeksu cywilnego w zakresie najmu regulują stosunki prawne związane z zajmowaniem i używaniem lokali lub budynków, w związku z art. 680 k.c. nakazują zatem przyjąć - jak to już wskazano w orzecznictwie SN - iż co do wstąpienia w stosunek najmu po śmierci najemcy ma zastosowanie art. 691 k.c. stanowiący, że w razie śmierci najemcy osoby bliskie najemcy, które stale z nim mieszkały do chwili śmierci, wstępują w stosunek najmu.Sprawy o ustalenie wstąpienia w stosunek najmu na podstawie art. 691 k.c. są sprawami cywilnymi w rozumieniu art. 2 k.p.c., których prawo lokalowe nie przekazało na drogę postępowania administracyjnego. Przeto sprawy te - zgodnie z ustalonym orzecznictwem SN (por. uchwały SN III CZP 19/77 z dnia 21.III.1977 r. - OSNCP 1977, poz. 178 i III CZP 52/78 z dnia 23.X.1978 - OSNCP 1979, poz. 89) - należą do drogi sądowej niezależnie od tego, czy stosunek najmu powstał na podstawie umowy najmu czy na podstawie ostatecznej decyzji administracyjnej o przydziale lokalu.Przedstawione składowi siedmiu sędziów SN na podstawie art. 30 ustawy o Sądzie Najwyższym pytanie prawne - zgodnie z ustaloną judykaturą - zakłada, iż sprawa, której przedmiotem jest żądanie wskazanego ustalenia, należy do drogi sądowej także w przypadku, gdy najem lokalu nawiązał się na podstawie ostatecznej decyzji administracyjnej. Pytanie, który podmiot ma w takim przypadku bierną legitymację procesową w sytuacji, gdy przedmiotem najmu jest lokal w budynku stanowiącym własność państwową, zmierza natomiast, jak wynika z treści pytania i akt sprawy, do rozstrzygnięcia wątpliwości w kwestii ustalenia w tej sytuacji podmiotu wynajmującego jako biernie legitymowanego (por. uchwałę SN III CZP 52/78 z dnia 23.X.1978 r. - OSNCP 1979, poz. 89).Jeżeli najem lokalu powstał na podstawie umowy, jej treść wskazuje, kto jest najemcą i kto wynajmującym. Jeżeli najem powstał na podstawie ostatecznej decyzji administracyjnej, najemcą jest adresat (adresaci) przydziału. Natomiast sprawa nie jest tak jasna, gdy chodzi o podmiot wynajmujący. W przeciwieństwie do dekretu z dnia 21 grudnia 1945 r. o publicznej gospodarce lokalami (Dz. U. z 1950 r. Nr 36, poz. 343), który w art. 11 ust. 2 stanowił, z kim adresat przydziału nawiązuje stosunek najmu, obowiązujące prawo lokalowe nie wskazuje podmiotu wynajmującego, nie wskazywało go również prawo lokalowe z dnia 30 stycznia 1959 r. (Dz. U. z 1962 r. Nr 47, poz. 227) i nie rozstrzyga tej kwestii decyzja administracyjna o przydziale lokalu zawierająca - przez wskazanie adresata przydziału - określenie przedmiotu najmu.Dla oceny, kto jest podmiotem wynajmującym, gdy najem lokalu powstał z mocy decyzji administracyjnej, istotne jest zatem, komu w stosunku do budynku, w którym mieści się przydzielony lokal, przysługują prawa, ze względu na które najemca - w ramach powstałego z mocy wskazanej decyzji administracyjnej cywilnoprawnego stosunku najmu - może realizować swe uprawnienia przy odpowiadających im obowiązkach wynajmującego określonych w art. 10 prawa lokalowego i w przepisach kodeksu cywilnego. Należy tu dodać, iż ustalenie podmiotu wynajmującego ma istotne znaczenie ze względu na przysługujące mu uprawnienia w stosunku do najemcy, np. uprawnienia do pobierania czynszu (art. 13 pr. lok.) czy do wystąpienia z powództwem o rozwiązanie przez sąd stosunku najmu i nakazanie najemcy opróżnienie lokalu w przypadku, gdy zachodzą przyczyny uzasadniające wypowiedzenie najmu bez zachowania obowiązujących terminów (por. art. 37 ust. 1 pr. lok.).W kwestii, kto jest podmiotem wynajmującym, gdy najem powstał na podstawie decyzji administracyjnej, należy wskazać, iż jest nim przede wszystkim, choć niekoniecznie musi nim być, właściciel nieruchomości, w której mieści się przydzielony lokal, i to zarówno w przypadku, gdy nieruchomość stanowi własność prywatną, jak i w przypadku, gdy stanowi ona własność państwową.Prawo lokalowe w art. 18 ust. 2 stanowi mianowicie, iż terenowy organ administracji państwowej może postanowić o objęciu zarządem budynków nie stanowiących własności jednostek gospodarki uspołecznionej. Treść przepisów wydanego w tym przedmiocie - na podstawie art. 19 ust. 1 pr. lok. - rozporządzenia Ministra Gospodarki Komunalnej i Ochrony Środowiska z dnia 5 października 1974 r. (Dz. U. Nr 37, poz. 222) uzasadnia ocenę, iż ustanowiony w trybie określonym w tym rozporządzeniu zarządca wykonuje zarząd samodzielnie i we własnym imieniu, przy czym oceny tej nie wyłącza przewidziane w rozporządzeniu - przy przywróceniu zarządu właścicielowi - rozliczenie się z nim w określonym w rozporządzeniu zakresie. Zarządca zatem, nie zaś właściciel nieruchomości, jak to podniesiono również w doktrynie, jest podmiotem wynajmującym, gdy przedmiotem najmu jest lokal w budynku objętym w zarząd na podstawie przepisów powołanego rozporządzenia.W art. 18 ust. 1 prawo lokalowe stanowi, iż zarząd budynkami mieszkalnymi sprawują właściwe organy lub jednostki gospodarcze. Ocena, który podmiot - ze względu na charakter jednostki sprawującej zarząd budynkiem stanowiącym własność państwową - jest podmiotem wynajmującym i ze względu na ten przymiot ma bierną legitymację procesową w sprawie, w której wystąpiono z powództwem o ustalenie wstąpienia w stosunek najmu na podstawie art. 691 k.c., wiąże się przede wszystkim z postanowieniami art. 128 k.c. W § 1 tego artykułu wypowiedziana została zasada jedności własności państwowej, wyrażająca się w tym, że socjalistyczna własność ogólnonarodowa (państwowa) przysługuje niepodzielnie państwu, przy czym zasada ta odnosi się nie tylko do prawa własności, według art. 44 k.c. bowiem mienie ogólnonarodowe (państwowe) obejmuje zarówno własność, jak i inne prawa majątkowe. Przy powyższej zasadzie, iż własność jednolicie i niepodzielnie przysługuje Państwu, w przepisie art. 128 § 2 k.c. wyrażona została z kolei zasada, że państwowe osoby prawne - w granicach swej zdolności prawnej - wykonują w imieniu własnym względem zarządzanych przez nie części mienia ogólnonarodowego uprawnienia płynące z własności państwowej. Przepis ten pozostaje w związku z art. 34 k.c., według którego Skarb Państwa jest uważany w stosunkach cywilnoprawnych za podmiot praw i obowiązków, które dotyczą części mienia narodowego nie pozostającego pod zarządem innych osób prawnych. Zestawienie dwu ostatnio wymienionych przepisów, jak to wskazano w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów SN z dnia 7.XI.1980 r. CZP 2/80, prowadzi do wniosku, że w stosunkach cywilnoprawnych dotyczących części mienia ogólnonarodowego (państwowego) będących pod zarządem innych niż Skarb Państwa państwowych osób prawnych za podmioty praw i obowiązków uważa się w stosunkach cywilnoprawnych te inne osoby prawne. Podstawową formę prawną przedsiębiorstw państwowych jako osób prawnych określają przepisy dekretu z dnia 26 października 1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych (tekst jednolity: Dz. U. z 1960 r. Nr 18, poz. 111).Do wykonania zadań związanych z zarządem budynków mieszkalnych stanowiących własność państwową powoływane były - stosownie do zarządzenia nr 20 Ministra Gospodarki Komunalnej z dnia 20 marca 1966 r. w sprawie ramowej organizacji jednostek zarządu budynków mieszkalnych, podległych prezydium rad narodowych (Dz. Urz. MGK Nr 5, poz. 20) - zarządy budynków mieszkalnych w formie przedsiębiorstw albo pozbawionych osobowości prawnej zakładów budżetowych. W miejsce zarządów budynków mieszkalnych do wykonania zadań związanych z zarządem budynkami mieszkalnymi stanowiącymi własność państwową powoływane są przedsiębiorstwa gospodarki mieszkaniowej (zob. np. zarządzenia Prezydenta m.st. Warszawy - Dz. Urz. RN m.st. Warszawy z 1971 r. Nr 23, poz. 128-133 - w przedmiocie stworzenia takich przedsiębiorstw na podstawie art. 4 ust. 2 dekretu z dnia 26 października 1950 r. i z powołaniem się na zarządzenie MGTiOŚ z dnia 30 października 1973 r. w sprawie organizacji i zakresu działania zarządzających budynkami rad narodowych przedsiębiorstw gospodarki mieszkaniowej oraz zjednoczeń nadzorujących ich działalność).Jeżeli zarząd budynkami mieszkalnymi stanowiącymi własność państwową sprawuje przedsiębiorstwo gospodarki mieszkaniowej, to podmiotem wynajmującym jest i w związku z tym ma bierną legitymację procesową w sprawie o ustalenie wstąpienia w stosunek najmu na podstawie art. 691 k.c. to przedsiębiorstwo jako osoba prawna. Jeżeli zarząd budynkami wykonuje państwowa jednostka organizacyjna nie mająca osobowości prawnej, to - jako podmiot wynajmujący - bierną legitymację procesową w sprawie, w której wystąpiono z żądaniem wskazanego ustalenia, ma Skarb Państwa, przy czym właściwa państwowa jednostka występuje jako tzw. statio fisci, organy zaś tej jednostki podejmują w tej sprawie czynności procesowe (art. 67 § 2 k.p.c.).W konkluzji przytoczonych wskazań na przedstawione pytanie prawne należało udzielić odpowiedzi sformułowanej w sentencji uchwały.