III CZP 17/81

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN W. Bryl. Sędziowie SN: J. Ignatowicz, J. Pietrzykowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Miejskiego Zarządu Budynków Mieszkalnych w R. przeciwko Józefowi H. o ustalenie nieistnienia stosunku najmu po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w R. postanowieniem z dnia 30 grudnia 1980 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy Miejski Zarząd Budynków Mieszkalnych, jako wynajmujący, posiada legitymację czynną do wystąpienia z powództwem o ustalenie nieistnienia stosunku najmu i eksmisję przeciwko osobie, która pozostała w lokalu po śmierci najemcy i rości pretensje do wstąpienia w stosunek najmu z mocy art. 691 k.c.?"podjął następującą uchwałę:Wynajmujący ma legitymację czynną do żądania ustalenia, że osoba, która zajmuje lokal mieszkalny, nie wstąpiła - na podstawie art. 691 k.c. - w stosunek najmu po zmarłym najemcy, a w konsekwencji do żądania nakazania tej osobie opróżnienia zajmowanego lokalu także wtedy, gdy ten lokal podlega przepisom prawa lokalowego o szczególnym trybie najmu lokali i budynków.Uzasadnienie faktycznePo rozpoznaniu sprawy z powództwa Miejskiego Zarządu Budynków Mieszkalnych w R. przeciwko Józefowi R, Sąd Rejonowy w Rzeszowie wyrokiem z dnia 28.X.1980 r. ustalił, że pozwany nie wstąpił w stosunek najmu lokalu mieszkalnego nr 32 w domu przy ul. W. w R., oraz nakazał pozwanemu opróżnienie tego lokalu. Sąd Rejonowy ustalił, że wprawdzie pozwany zameldował się w omawianym lokalu na trzy miesiące przed śmiercią najemcy Juliana K., jednakże w rzeczywistości nie mieszkał w tym lokalu do chwili śmierci najemcy i nie był w stosunku do niego osobą bliską, brak więc jest przewidzianych w art. 691 k.c. przesłanek do uznania, iż pozwany wstąpił w stosunek najmu tego lokalu.W związku z rewizją pozwanego nasunęło się Sądowi Wojewódzkiemu zagadnienie prawne, przytoczone w sentencji niniejszej uchwały.Zdaniem Sądu Wojewódzkiego interes prawny w ustaleniu wstąpienia osoby bliskiej w stosunek najmu po zmarłym najemcy ma ta osoba bliska, wątpliwe jest natomiast, czy taki interes prawny w negatywnym ustaleniu, że osoba, która rości sobie prawo do lokalu po zmarłym najemcy, nie wstąpiła w stosunek najmu, ma wynajmujący. Przeciwko istnieniu interesu prawnego po jego stronie ma przemawiać to, że w razie braku tytułu prawnego takiej osoby do zajmowanego lokalu po śmierci najemcy właściwy organ administracji państwowej - stosownie do art. 38 § 1 i 2 prawa lokalowego - może przekwaterować ją do pomieszczenia zastępczego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Według ustalonego orzecznictwa (por. powołaną przez Sąd Wojewódzki uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 23.X.1978 r. III CZP 52/78, OSNCP 1979, po. 89, a także uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 21.III.1977 r. III CZP 19/77, OSNCP 1977, poz. 178) ustalenie tego, czy osoba zamieszkała z najemcą wstąpiła z mocy samego prawa na podstawie art. 691 k.c. w stosunek najmu po zmarłym najemcy, należy do drogi sądowej, gdy stosunek najmu zawiązał się zarówno na podstawie umowy, jak i na podstawie decyzji administracyjnej o przydziale. Stosownie do art. 189 k.p.c. można żądać nie tylko ustalenia przez Sąd istnienia stosunku prawnego lub prawa (ustalenie pozytywne), lecz i ustalenia nieistnienia stosunku prawnego lub prawa (ustalenie negatywne). W żądaniu ustalenia, że konkretna osoba uważająca się za bliską zmarłego najemcy wstąpiła lub nie wstąpiła w stosunek najmu po nim, interes prawny może mieć zarówno ta osoba, jak i wynajmujący. W praktyce z powództwem o ustalenie pozytywne wstąpienia z mocy prawa w stosunek najmu po zmarłym najemcy występuje najczęściej osoba, która uważa się za bliską tego najemcy, co przed wynajmującym jako pozwanym w sprawie o ustalenie otwiera możliwości obrony przed żądaniem powoda. Dopóki jednak takie powództwo nie zostało wytoczone, inicjatywę może podjąć również wynajmujący przez żądanie ustalenia, że osoba, która zajmuje lokal zmarłego, nie wstąpiła w stosunek najmu po nim, gdyż nie spełnia ona wymagań przewidzianych w art. 691 k.c. Interes prawny wynajmującego w żądaniu ustalenia negatywnego, podobnie zresztą jak interes prawny osoby bliskiej w żądaniu ustalenia pozytywnego, wyraża się w usunięciu niepewności stanu prawnego. Niepewność ta zachodzi zwłaszcza wtedy, gdy między wynajmującym a osobą zajmującą lokal po zmarłym najemcy istnieje spór co do tego, czy ta osoba z mocy prawa wstąpiła w stosunek najmu.Sąd Wojewódzki poddaje jednak w wątpliwość istnienie po stronie wynajmującego interesu prawnego w wytoczeniu powództwa ustalającego negatywnego ze względu na treść art. 38 ust. 1 i 2 prawa lokalowego, według którego terenowy organ administracji państwowej może przekwaterować osobę pozostałą w lokalu poddanym szczególnemu trybowi najmu, po śmierci najemcy, jeżeli osoba ta nie wstąpiła w stosunek najmu.Jednakże przytoczona wyżej treść art. 38 prawa lokalowego, zdaniem Sądu Najwyższego, nie przemawia za brakiem u wynajmującego interesu prawnego w wytoczeniu powództwa ustalającego negatywnego, skoro przewidziana w tym przepisie możność przekwaterowania w trybie administracyjnym dotyczy tylko takiej osoby pozostałej w lokalu po śmierci najemcy, która "nie wstąpiła w stosunek najmu". Jak zaś już wyżej wskazano i na co zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w uzasadnieniu powołanej uchwały z dnia 21.III.1977 r. III CZP 19/77, ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego opartego na przepisie art. 691 k.c. jest sprawą cywilną, która w myśl art. 2 § 1 k.p.c. należy do drogi sądowej, brak jest bowiem przepisu prawa, który wyłączałby z drogi sądowej ustalenie, czy osoba pozostała w lokalu po śmierci najemcy wstąpiła w stosunek najmu. Wyłączenia takiego nie można się dopatrzeć w szczególności w przepisach omawianego art. 38 ust. 1 i 2 prawa lokalowego, które nie zajmują się przesłankami wstąpienia w stosunek najmu, ani też nie wprowadzają szczególnego trybu, w jakim stwierdzenie tych przesłanek ma nastąpić.Tak więc dla oceny dopuszczalności wystąpienia przez wynajmującego z powództwem ustalającym negatywnym miarodajne są kryteria art. 189 k.p.c. Jak już wyżej wskazano, wynajmujący może mieć interes prawny w wytoczeniu takiego powództwa, skoro usunięcie niepewności co do tego, czy osoba zajmująca lokal po śmierci najemcy stała się z mocy prawa najemcą tego lokalu, dotyczy bezpośrednio jego sfery prawnej. Wprawdzie ogólnie przyjmuje się, że możliwość dochodzenia świadczenia wyłącza przyjęcie interesu prawnego w żądaniu ustalenia istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, reguła ta jednak nie uzasadnia stanowiska, iżby wynajmujący nie mógł żądać tylko ustalenia, że osoba pozostała w lokalu po śmierci najemcy nie wstąpiła w stosunek najmu bez jednoczesnego żądania eksmisji tej osoby z zajmowanego lokalu. Z różnych bowiem względów wystarczającym dla wynajmującego zaspokojeniem jego interesu prawnego może być usunięcie stanu niepewności co do tego, czy pozwany pozostaje z nim w prawnym stosunku, już w samym ustaleniu, pozytywnym lub negatywnym, istnienia lub nieistnienia stosunku najmu.Przepisy art. 38 ust. 1 i 2 prawa lokalowego nie stanowią także przeszkody do wystąpienia przez wynajmującego z powództwem o opróżnienie lokalu przez osobę, która - zdaniem wynajmującego - nie wstąpiła w stosunek najmu po zmarłym najemcy, zajmuje więc ten lokal bez tytułu prawnego. Według ustalonej judykatury (por. m.in. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 14.I.1977 r. III CZP 66/76, OSNCP 1977, poz. 125) przepis art. 57 prawa lokalowego nie wyłącza drogi sądowej nawet w sprawach o eksmisję osób, które samowolnie zajęły lokal podlegający przydziałowi przez terenowy organ administracji państwowej, jeżeli organ ten nie dokonał wbrew dyspozycji tego artykułu bezzwłocznego usunięcia tych osób w trybie administracyjnym. Tym bardziej przepis art. 38 ust. 1 prawa lokalowego nie może stanowić przeszkody do wystąpienia przez wynajmującego z powództwem o eksmisję osoby, która nie wstąpiła w stosunek najmu po śmierci najemcy, skoro w myśl tego artykułu organ administracji "może", a nie "musi" przekwaterować taką osobę do pomieszczenia zastępczego. Sama więc fakultatywna możliwość przekwaterowania administracyjnego nie oznacza pozbawienia wynajmującego możności dochodzenia ochrony swych praw w drodze sądowej.Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 391 k.p.c. rozstrzygnął przedstawione przez Sąd Wojewódzki zagadnienia prawne jak w sentencji uchwały.