III CZP 19/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN W. Bryl. Sędziowie SN: S. Rudnicki, Z. Wasilkowska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Bożeny R. przeciwko Przedsiębiorstwu Gospodarki Mieszkaniowej w W. o ustalenie po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Warszawie postanowieniem z dnia 15 grudnia 1976 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy dopuszczalna jest droga sądowa dla ustalenia wejścia w stosunek najmu przez osobę bliską zamieszkującą z najemcą do jego śmierci w lokalu podlegającym szczególnemu trybowi najmu"?udzielił następującej odpowiedzi:Ustalenie, że osoba bliska najemcy, która stale zamieszkiwała z nim aż do chwili jego śmierci, wstąpiła na podstawie art. 691 k.c. w stosunek najmu lokalu podlegającego szczególnemu trybowi najmu, należy do drogi sądowej. Uzasadnienie faktycznePytanie prawne przedstawione Sądowi Najwyższemu przez Sąd Wojewódzki w trybie art. 391 k.p.c. powstało na tle następującego stanu sprawy.Powódka w powództwie skierowanym przeciwko Przedsiębiorstwu Gospodarki Mieszkaniowej domagała się ustalenia, że na zasadzie art. 691 k.c. wstąpiła w stosunek najmu lokalu nr 62 domu przy ul. (...) w W. Powódka twierdziła, że najemcą tego lokalu na podstawie decyzji administracyjnej o przydziale była jej ciotka Eugenia F., zmarła 21.VIII.1975 r., i że powódka jako osoba bliska mieszkała z nią stale od stycznia 1973 r. aż do chwili jej śmierci.Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 5.X.1976 r. powództwo uwzględnił, dokonując ustaleń zgodnych z twierdzeniami pozwu i powołując się na art. 691 k.c. Sąd odrzucił zgłoszony przez stronę pozwaną zarzut niedopuszczalności drogi sądowej, podnosząc, że zgodnie z art. 691 k.c. wstąpienie w stosunek najmu następuje z mocy samego prawa i że żaden przepis prawny nie wyłącza z drogi sądowej tego rodzaju ustalenia stosunku prawnego. Przy rozpoznawaniu rewizji strony pozwanej Sądowi Wojewódzkiemu nasunęły się wątpliwości, ujęte w powołanym wyżej pytaniu prawnym.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Obowiązujące prawo lokalowe (Dz. U. z 1974 r. Nr 14, poz. 84) nie zawiera odrębnych przepisów normujących kwestię wstąpienia w prawa najmu po śmierci najemcy. Artykuł 1 ustawy o prawie lokalowym zawiera natomiast ogólne odesłanie do przepisów kodeksu cywilnego w zakresie najmu. Nakazuje to przyjąć, że odnośnie do wstąpienia w stosunek najmu po śmierci najemcy ma zastosowanie w związku z art. 680 k.c. art. 691 k.c., stanowiący, że w razie śmierci najemcy mieszkania osoby bliskie najemcy, które stale z nim mieszkały aż do chwili jego śmierci, wstępują w stosunek najmu.Ustalenie stosunku prawnego opartego na art. 691 k.c. jest sprawą cywilną w rozumieniu art. 2 k.p.c., a do rozpoznania spraw cywilnych powołane są sądy powszechne, chyba że przepis szczególny przekazuje je do właściwości innych organów (art. 2 § 3 k.p.c.). Strona pozwana reprezentuje pogląd, że takie przekazanie do właściwości państwowych organów administracyjnych (lokalowych) wynika z art. 20 ust. 1 i 4 powołanego prawa lokalowego. Pogląd ten jest nietrafny.Artykuł 20 prawa lokalowego, znajdujący się w rozdziale 3, dotyczącym szczególnego trybu najmu lokali i budynków, ustanawia zasadę, że w miejscowościach, w których występują trudności w zaspokajaniu potrzeb lokalowych, może być wprowadzany w trybie odpowiedniej uchwały właściwej rady narodowej najem lokali na podstawie decyzji administracyjnej o przydziale. W razie wprowadzenia tego trybu objęcie lokalu może nastąpić tylko na podstawie decyzji o przydziale (art. 20 ust. 4).Prawo lokalowe nie przekazało jednak na drogę administracyjną wszystkich spraw związanych ze stosunkiem najmu, powstałym z mocy art. 9 ust. 1 i 2 pr. lok. na skutek wydania decyzji administracyjnej o przydziale. Przeciwnie, jak wynika z przepisów zawartych w rozdziale 3, do decyzji administracyjnej zostały zastrzeżone tylko niektóre, konkretnie wymienione w tych przepisach sprawy. W szczególności jeżeli chodzi o lokale mieszkalne, do kompetencji organów lokalowych został przekazany przydział lokalu (art. 20 ust. 4), cofnięcie przydziału (art. 43), zmiana lokalu (art. 50), a w określonych przypadkach przekwaterowanie najemcy lub osób z nim zamieszkałych do lokalu zamiennego lub pomieszczenia zastępczego (art. 38-40).Wszystkie inne sprawy związane ze stosunkiem najmu, powstałym w wyniku decyzji o przydziale, należą nadal do drogi sądowej. W szczególności tylko do sądu należy spór o rozwiązanie umowy najmu w przypadkach prawem przewidzianych i o eksmisję (co potwierdza również art. 37 pr. lok.), a także o zapłatę czynszu (przy czym gdy należność z tytułu najmu lokali przypada Państwu, obowiązuje szczególny tryb przewidziany ustawą z dnia 6 czerwca 1958 r. - Dz. U. Nr 35, poz. 156 z późn. zm.).Ostatnie zmiany ustawodawcze idą przy tym w kierunku rozszerzenia zakresu drogi sądowej w sprawach mieszkaniowych, o czym świadczy w szczególności znowelizowany art. 58 k.r.o., dający sądowi prawo - w określonych okolicznościach - dokonania podziału wspólnego mieszkania między rozwodzącymi się małżonkami lub przyznania lokalu w całości jednemu z nich. Przyjmuje się powszechnie, że lege non distinguente przepis ten odnosi się również do lokali mieszkalnych objętych administracyjnym trybem przydziału.Należy ponadto zauważyć, że jeżeli chodzi, o spółdzielcze prawo do lokalu, nie budzi to wątpliwości, że w razie sporu tylko sąd jest właściwy do oceny istnienia przesłanek z art. 145 ustawy o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. z 1961 r. Nr 12, poz. 61), który to przepis - analogicznie do art. 691 k.c. - prawo do lokalu po byłym członku spółdzielni przyznaje osobom mu bliskim, które z nim razem zamieszkiwały. Biorąc pod uwagę, że mieszkania spółdzielcze już obecnie stają się dominującą formą zaspokajania potrzeb mieszkaniowych ludności, zwiększa się także z tego punktu widzenia liczba spraw, w których do sądów należy orzekanie o uprawnieniach obywatela do lokalu mieszkalnego.Jeżeli chodzi konkretnie o sprawę wstąpienia przez osoby bliskie w stosunek najmu po śmierci najemcy, trafnie podniósł zarówno Sąd Rejonowy, jak i Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu pytania prawnego, że wstąpienie to następuje na podstawie art. 691 k.c. z mocy samego prawa, a odpowiednie ustalenie ma charakter deklaratoryjny. Wydanie więc przez sąd orzeczenia w tym przedmiocie nie ma charakteru wydania nowego przydziału, co jest zastrzeżone wyłącznie dla organów administracyjnych, lecz jedynie stwierdza, że dana osoba wstąpiła na podstawie przepisów prawa cywilnego w stosunek najmu, oparty na dotychczasowej decyzji o przydziale.Należy dodać, że ocena, czy zostały spełnione przesłanki z art. 691 k.c. zwykle nie wywołuje sporu między wynajmującym a osoba bliską, zwłaszcza gdy wchodzi ona do kręgu wspólnie zamieszkałych najbliższych członków rodziny (dzieci własne lub przysposobione, ewentualnie rodzice), co jest zresztą zjawiskiem najczęstszym. Jeżeli jednak spór ten powstaje zarówno co do określenia osoby bliskiej (do czego odnosi się art. 8 pr. lok.), jak i co do charakteru jej zamieszkania u najemcy, powinien on być rozpoznany, jak wyżej wskazano, na drodze sądowej ze względu na cywilny charakter sporu.Za takim rozwiązaniem przemawia także treść art. 38 pr. lok. Z przepisu tego wynika, że organ administracji państwowej może po śmierci najemcy przekwaterować do pomieszczenia zastępczego osoby po nim pozostałe, jednakże tylko wtedy, gdy "osoby te nie wstąpiły w stosunek najmu". Ustawodawca nie zajmuje się przy tym bliżej tą ostatnią przesłanką, nie ustanawia trybu, w jakim miałoby nastąpić ustalenie, czy omawiane osoby wstąpiły w stosunek najmu, co dodatkowo potwierdza, że pozostawił tę kwestię całkowicie unormowaniu przewidzianemu w prawie cywilnym. Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy przyjął, że ustalenie, czy osoba bliska najemcy, która stale mieszkała z nim aż do chwili jego śmierci, wstąpiła w stosunek najmu lokalu mieszkalnego na podstawie art. 691 k.c., należy do drogi sądowej również w tym wypadku gdy lokal podlega szczególnemu trybowi najmu przewidzianego w art. 20 prawa lokalowego. Rewizja strony pozwanej zawiera poza tym zarzuty merytoryczne, odnoszące się do samego ustalenia istnienia przesłanek z art. 691 k.c. Kwestie te nie są objęte pytaniem prawnym i będą rozważone przez Sąd Wojewódzki przy rozpoznawaniu rewizji.