III CO 53/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wasilkowska. Sędziowie: S. Kałamajski, B. Łubkowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Franciszka J. i Heleny J. przeciwko Edwardowi K. i Krystynie K. o eksmisję, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego, przekazanego przez Sąd Wojewódzki w P. do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy w sprawie o wydanie pokoju jako przedmiotu użyczenia, którą najemcy, będąc małżonkami i mając z mocy decyzji władzy lokalowej prawo do zajmowania tego pokoju także po ustaniu użyczenia, wytoczyli przeciwko osobie zamieszkałej we wspólnym mieszkaniu stron i mającej z mocy decyzji władzy lokalowej prawo do zajmowania innego pokoju nie będącego przedmiotem sporu, postępowanie w wypadku śmierci jednego z powodów w toku procesu powinno ulec zawieszeniu na podstawie art. 183 § 1 k.p.c., czy też umorzeniu na mocy art. 361 § 1 k.p.c. w stosunku do zmarłego powoda oraz czy w tym ostatnim wypadku pozostały przy życiu powód może nadal popierać żądanie pozwu w dotychczasowej postaci, czy też powinien zmodyfikować je przez wskazanie, że wydanie pokoju ma nastąpić jemu i innym członkom rodziny mieszkającym z powodami stale razem aż do śmierci jednego z nich (art. 17 ust. 2 pr. lok.)udzielił następującej odpowiedzi:Śmierć współnajemcy będącego współuczestnikiem w procesie o wydanie przedmiotu najmu mieszkania powoduje z mocy art. 183 § 1 k.p.c. zawieszenie postępowania; podjęcie postępowania następuje z udziałem osób wymienionych w art. 17 ust. 2 prawa lokalowego bądź w art. 391 § 2 k.z. Uzasadnienie faktyczneStrony mieszkają w budynku położonym w J. przy ul. (...) (...). Budynek ten podlega przepisom o publicznej gospodarce lokalami. Lokal mieszkalny zajmowany przez strony składa się z trzech pokoi, kuchni i łazienki. Powodowie mają przydział władzy lokalowej na dwa pokoje, pozwani na jeden pokój. Pozwani oprócz swego pokoju zajmują jeden z pokojów powodów. Powodowie domagają się zobowiązania pozwanych do wydania powodom przydzielonego im przez władzę lokalową pokoju twierdząc, że pozwani zajmują go bez tytułu prawnego.Sąd Powiatowy w Ś. wyrokiem z dnia 16.IX.1963 r. uwzględnił powództwo. Po wydaniu tego wyroku zmarł powód Franciszek J.Sąd Wojewódzki w P., rozpoznając rewizję pozwanych od powyższego wyroku, przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c. przytoczone w sentencji uchwały zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Postępowanie w sprawie ulega zawieszeniu, gdy na skutek zaszłego w jego toku zdarzenia dotknięte jest ono brakiem nie pozwalającym na dalsze prowadzenie procesu, istnieje jednak możliwość usunięcia tego braku i podjęcia normalnego postępowania. Celem więc zawieszenia postępowania jest zapobieżenie prowadzeniu nieważnego postępowania i przywrócenie normalnych warunków do skutecznego prowadzenia procesu. Zawieszenie postępowania będzie zatem uzasadnione w tych wszystkich wypadkach, gdy możliwe jest zapobieżenie wadliwości postępowania. Natomiast w przeciwnym wypadku, gdy zapobieżenie wadliwości nie jest możliwe, wskutek czego dalsze prowadzenie procesu nie doprowadzi do merytorycznego jego rozstrzygnięcia - postępowanie ulega umorzeniu (art. 361 § 1 k.p.c.). Śmierć strony powoduje w zasadzie z mocy art. 183 § 1 k.p.c. zawieszenie postępowania. Brak ten bowiem da się uzupełnić przez wstąpienie do procesu spadkobierców zmarłego jako jego następców prawnych. W tych jednak wypadkach, w których - ze względu na istotę dochodzonego w procesie roszczenia - prawa i obowiązki nie przechodzą ze zmarłej strony na jej następców prawnych, następuje nie zawieszenie, lecz umorzenie postępowania. Wypadki takie określone zostały w art. 433 i 446 § 1 i 3 k.p.c. Umorzenie postępowania z mocy art. 446 § 1 w związku z art. 450 k.p.c. ma również miejsce w razie śmierci strony w procesie o rozwiązanie przysposobienia.Przepisy prawa materialnego również wiążą ze śmiercią osoby wygaśnięcie praw oraz obowiązków ściśle z tą osobą związanych i z tej przyczyny powodują konieczność umorzenia postępowania. Do takich przepisów przykładowo należą art. 133 § 1 i 177 pr. rzecz., art. 497 § 1 i 515 k.z.Jeżeli jednak wymienione wyżej przepisy wyjątkowe nie mają zastosowania, tzn. jeżeli prawa i obowiązki na skutek śmierci osoby nie gasną, to wówczas w zasadzie przechodzą one na jej spadkobierców. W takim wypadku podjęcie zawieszonego (art. 183 § 1 k.p.c.) postępowania następuje z mocy art. 185 k.p.c. z udziałem spadkobierców zmarłej strony bądź z udziałem kuratora spadku.Niektóre jednak prawa nie przechodzą z mocy szczególnych przepisów na spadkobierców zmarłego, lecz na osoby w przepisach tych określone (art. 1 § 2 pr. spadk.). Do takich praw należą prawa najmu mieszkania. Z mocy bowiem art. 17 ust. 2 prawa lokalowego i art. 391 § 2 k.z. w razie śmierci najemcy mieszkania w stosunek najmu wstępują małżonek zmarłego i inni członkowie rodziny, mieszkający stale razem z najemcą do chwili śmierci. Następcami prawnymi najemcy mieszkania nie są więc jego spadkobiercy, lecz osoby wymienione w wyżej powołanych przepisach. Jeżeli zatem stroną w procesie jest najemca, a chodzi o wydanie przedmiotu najmu, sąd z mocy art. 183 § 1 k.p.c. zawiesi postępowanie w razie śmierci najemcy, a następnie podejmie je na podstawie art. 185 k.p.c. z udziałem osób wymienionych w art. 17 ust. 2 prawa lokalowego bądź art. 391 § 2 k.z.Okoliczność, że w przepisie art. 185 k.p.c. jest mowa o podjęciu postępowania z udziałem spadkobierców, nie stoi na przeszkodzie zastosowaniu tego przepisu w wypadku, gdy następcami prawnymi zmarłej strony są nie tylko jego spadkobiercy, lecz także inne, przepisem szczególnym określone osoby. Za taką rozszerzającą wykładnią przemawia cel instytucji zawieszenia postępowania - zapobieżenie wadliwości i doprowadzenie do merytorycznego zakończenia procesu - oraz interes osób wstępujących z mocy prawa w stosunek najmu. Dlatego też odpowiedni przepis projektu kodeksu postępowania cywilnego (art. 180) przewiduje w razie śmierci strony podjęcie zawieszonego postępowania z udziałem następców prawnych, a nie jej spadkobierców.Zawieszenie postępowania następuje także z mocy art. 185 k.p.c. w razie śmierci jednego ze współuczestników postępowania z tym zastrzeżeniem, że przy współuczestnictwie zwykłym zawieszenie postępowania następuje tylko w części dotyczącej zmarłego współuczestnika, przy współuczestnictwie zaś jednolitym następuje zawieszenie postępowania w stosunku do wszystkich jednolitych współuczestników. Wynika to z treści art. 64 k.p.c., a pośrednio z treści art. 369 k.p.c. W niniejszej sprawie, ze względu na niepodzielność świadczenia, współuczestnictwo powodów było jednolite i dlatego z mocy art. 185 k.p.c. całe postępowanie powinno ulec zawieszeniu.Ponadto należy zwrócić uwagę, że w wypadku rozpoznawanym w niniejszej sprawie śmierć najemcy uzasadniałaby (art. 361 k.p.c.) umorzenie postępowania, gdyby nie było osób, które z mocy art. 17 ust. 2 prawa lokalowego bądź art. 391 § 2 k.z. wstępują w stosunek najmu mieszkania.Z tych względów Sąd Najwyższy z mocy art. 388 k.p.c. udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.