II CR 444/73

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Prokuratora Wojewódzkiego w Krakowie o ubezwłasnowolnienie Marii Ewy S., na skutek rewizji uczestniczki postępowania na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 26 stycznia 1973 r., uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Krakowie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneProkurator Wojewódzki w Krakowie wystąpił z wnioskiem o ubezwłasnowolnienie całkowite Marii Ewy S. z powodu choroby psychicznej.Sąd Wojewódzki w Krakowie przeprowadził dowód z pisemnej opinii biegłego lekarza, odstąpił od wysłuchania uczestniczki i ustanowił dla niej kuratora, który poparł wniosek. Postanowieniem z dnia 26 stycznia 1973 r. Sąd Wojewódzki w oparciu o pisemną opinię biegłego ubezwłasnowolnił całkowicie Marię Ewę S. ustaliwszy, że od szeregu lat cierpi ona na schizofrenię, przy czym obecnie choroba ze stadium ostrego przeszła w stadium przewlekłe. Uczestniczka została zwolniona z pracy, nie pobiera renty, otrzymuje zapomogi z opieki społecznej.Od postanowienia tego Maria Ewa S. wniosła rewizję i powołując podstawy rewizyjne z art. 368 pkt 1, 3 i 5 k.p.c. żądała jego zmiany i oddalenia wniosku, bądź też uchylenia tego postanowienia i przekazania sprawy sądowi wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja trafnie zarzuca naruszenie art. 547 k.p.c., co przy zupełnej bezczynności kuratora - ustanowionego dla ochrony praw uczestniczki - doprowadziło do tego, iż nie wszystkie okoliczności istotne dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy zostały wyjaśnione. Orzeczenie o ubezwłasnowolnieniu wkracza szczególnie głęboko w sferę osobistych praw obywatela i dlatego - dążąc do zapewnienia prawidłowości tych orzeczeń - ustawodawca nie tylko przekazał te sprawy do rozpoznania w I instancji sądom wojewódzkim, ale nakazał rozpoznawanie ich w składzie trzech sędziów zawodowych (art. 544 § 1 k.p.c.), wychodząc z założenia, że taki właśnie skład sądu będzie dysponował wiedzą i doświadczeniem niezbędnym do rozstrzygnięcia tych spraw. Dlatego postępowanie dowodowe powinno być w tych sprawach szczególnie wnikliwe i w wypadkach gdy opinia biegłego lekarza - psychiatry ma być wydana po jednorazowym zbadaniu uczestnika, należy materiał dowodowy - stanowiący podstawę dla tej opinii - poszerzyć w drodze przesłuchania świadków z otoczenia (dom, zakład pracy) uczestnika. Istotnym elementem postępowania umożliwiającym sądowi dokonanie oceny zebranych w sprawie dowodów, w tym także opinii biegłego (art. 233 § 1 k.p.c.), jest wysłuchanie uczestnika postępowania i dlatego w myśl art. 556 § 1 k.p.c. jest ono obligatoryjne. Zaniechanie wysłuchania uczestnika postępowania o ubezwłasnowolnienie i ustanowienie dla niego kuratora (art. 547 k.p.c.) dopuszczalne jest jedynie wówczas, gdy stwierdzony przez biegłego stan zdrowia psychicznego tego uczestnika wskazuje na niemożność nawiązania z nim kontaktu słownego (np. stany idiotyzmu, ciężkiego otępienia, katatonii), wskutek czego nie istnieje możność osiągnięcia celu, jakiemu ma służyć "wysłuchanie." Opinia pisemna złożona przez biegłego nie daje podstaw do wysunięcia takiego wniosku w niniejszej sprawie, a przeciw takiemu wnioskowi przemawia zarówno treść własnoręcznej rewizji uczestniczki, jak i odpis opinii służbowej stwierdzającej, że w okresie od dnia 2 października 1970 r. do dnia 31 stycznia 1972 r. pracowała ona na stanowisku telegrafisty Biura Telekomunikacji przy Oddziale Ruchowo-Handlowym PKP w K., była pracownikiem zdyscyplinowanym i z obowiązków służbowych wywiązywała się należycie.Postępowanie o ubezwłasnowolnienie toczy się w interesie uczestnika postępowania, a interes ten ma dwa aspekty: z jednej strony chodzi o to, aby nie doszło do ubezwłasnowolnienia osoby, co do której nie zachodzą wszystkie przesłanki z art. 13 i 16 k.c., z drugiej zaś strony, by - w wypadku, gdy przesłanki takie istnieją - uczestnik nie pozostał bez potrzebnej mu opieki lub pomocy w prowadzeniu swych spraw. Dlatego w wypadku ustanowienia kuratora z art. 547 § 2 k.p.c. obowiązkiem jego jest zarówno podejmowanie starań o zebranie materiału dowodowego, potrzebnego do rozstrzygnięcia sprawy zgodnie z interesem uczestnika, jak i aktywny udział w rozprawie poprzez stawianie pytań świadkom i biegłym, ustosunkowanie się do opinii biegłych, a w razie potrzeby wniesienia rewizji lub odpowiedzi na rewizję innego uczestnika, oraz wzięcie udziału w postępowaniu rewizyjnym. Z tych względów sąd powinien na stanowisko kuratora powołać osobę posiadającą kwalifikacje potrzebne do spełnienia tych zadań. W rozpoznawanej sprawie udział kuratora ustanowionego dla ochrony interesów uczestniczki ograniczył się do złożenia oświadczenia, iż wniosek o ubezwłasnowolnienie całkowite popiera, przy czym z akt nie wynika, jakie kwalifikacje posiada ten kurator poza tym, że wezwanie dla niego skierowano do Wydziału Kadr Sądu Wojewódzkiego.Z tych względów orzeczono, jak w sentencji (art. 388 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.).