III CZP 79/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Krajewski (sprawozdawca). Sędziowie: R. Czarnecki, Z. Wasilkowska.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Edwarda i Krzysztofa S. przeciwko Irenie S., Komornikowi Rewiru XX Sądu Powiatowego dla m. st. Warszawy oraz Skarbowi Państwa - Prezesowi Sądu Wojewódzkiego dla m. st. Warszawy o 6.224 zł, po rozpoznaniu na rozprawie następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki dla m. st. Warszawy w Warszawie postanowieniem z dnia 5 sierpnia 1974 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"a) Jaki sąd jest rzeczowo właściwy do rozpoznania sprawy przeciwko komornikowi i Skarbowi Państwa o odszkodowanie na podstawie art. 769 k.p.c.?b) Czy wierzyciel ma legitymację do dochodzenia od swej byłej przedstawicielki ustawowej zwrotu kwot wyegzekwowanych od dłużnika i wpłaconych jej po uzyskaniu pełnoletności przez wierzyciela, gdy równocześnie wierzyciel po osiągnięciu pełnoletności domagał się umorzenia egzekucji, oraz czy w takim wypadku przysługuje mu roszczenie oparte na art. 769 k.p.c."?,postanowił udzielić następującej odpowiedzi:I.Sprawy przeciwko komornikowi i Skarbowi Państwa o naprawienie szkody wyrządzonej przez komornika (art. 769 § 2 k.p.c.) należą - bez względu na wartość przedmiotu sporu - do właściwości sądu wojewódzkiego.II.Legitymacja do wytoczenia powództwa opartego na podstawach wymienionych w art. 769 k.p.c. przysługuje również wierzycielowi.III.Jeżeli matka, do której rąk zasądzono na rzecz dziecka alimenty od ojca, ściągnęła - po uzyskaniu przez nie pełnoletniości - w drodze egzekucji zaległe świadczenia za okres, w którym łożyła na utrzymanie dziecka, to nie może ono domagać się od niej zwrotu wynegocjowanej kwoty w razie złożenia wniosku o umorzenie egzekucji.Uzasadnienie faktyczneW wyroku rozwodowym z dnia 19.VI.1968 r. Sąd powierzył Irenie S. wykonywanie władzy rodzicielskiej nad synem stron Krzysztofem, urodzonym dnia 20.XI.1954 r., zobowiązując Edwarda S. do łożenia na utrzymanie małoletniego 600 zł miesięcznie, płatnych do rąk matki.Z uwagi na niepłacenie w pewnym okresie przez zobowiązanego alimentów powstała z tego tytułu za czas do 1971 r. zaległość w kwocie 8.300 zł.Pismem z dnia 13.XI.1972 r. Krzysztof S. powiadomił komornika, iż w związku z uzyskaniem pełnoletności i pozostawaniem na wyłącznym utrzymaniu ojca nie wyraża zgody na prowadzenie przez matkę w jego imieniu egzekucji przeciwko ojcu i żąda umorzenia egzekucji. Mimo tego żądania komornik wyegzekwował od dłużnika kwotę 6.224 zł i przekazał ją Irenie S.W pozwie opartym na podstawie określonej w art. 769 k.p.c. Krzysztof S. i Edward S. domagali się solidarnego zasądzenia od Skarbu Państwa, komornika Sądu Powiatowego oraz Ireny S. 6.224 zł tytułem odszkodowania z powodu bezprawnego wyegzekwowania tej kwoty z uposażenia dłużnika.Sąd Powiatowy oddalił powództwo, reprezentując pogląd, iż w sprawie nie zachodzą przesłanki przewidziane w art. 769 k.p.c.Wyrok ten zaskarżył tylko Krzysztof S. W toku rozpoznawania rewizji Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne, sprecyzowane w komparycji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:1. Wątpliwość Sądu Wojewódzkiego co do właściwości rzeczowej sądu w sprawach przeciwko Skarbowi Państwa o naprawienie szkód wyrządzonych przez komornika przy wykonywaniu czynności egzekucyjnych wynika z rozbieżności zachodzących w tej kwestii między stanowiskiem Sądu Najwyższego a poglądem części literatury. Sąd Najwyższy bowiem - zarówno w orzeczeniach dotyczących omawianej kwestii pośrednio (np. orz. z dnia 10.V.1968 r. I CR 160/68 - OSNCP 1969, z. 2, poz. 34 i z dnia 30.X.1969 r. II CR 254/69 - OSNCP 1970, z. 9, poz. 151), jak i w rozstrzygnięciach odnoszących się do niej wprost (orz. z dnia 21.IX.1973 r. I CZ 129/73 - OSNCP 1974 r., z. 7-8, poz. 132) - wypowiadał się niezmiennie za właściwością rzeczową sądu wojewódzkiego. Natomiast w powszechnie używanym w praktyce komentarzu do kodeksu postępowania cywilnego (Wydawnictwo Prawnicze 1969, t. I, s. 125) został wyrażony pogląd, iż art. 17 pkt 3 k.p.c. obejmuje wyłącznie sprawy wymienione w art. 417-419 k.c. i nie ma zastosowania do spraw wynikających z przepisów szczególnych, a m.in. wyrosłych na tle art. 769 § 2 i art. 886 § 3 k.p.c. Do tych ostatnich spraw - według stanowiska zajętego w komentarzu - stosuje się art. 17 pkt 4 k.p.c., w konsekwencji czego właściwość rzeczowa sądu wojewódzkiego wchodzi w rachubę, gdy z udziałem Skarbu Państwa toczy się sprawa o wartości przedmiotu sporu przewyższającej 100.000 zł. Podstawowy argument za trafnością tej tezy jest, jak się zdaje, wyprowadzony z art. 421 k.c., według którego art. 417 k.c. nie stosuje się, jeżeli odpowiedzialność Skarbu Państwa jest uregulowana w przepisach szczególnych. Argument ten nie może być uznany za przekonywający.Nie ulega wątpliwości, że art. 769 § 2 k.p.c. stanowi lex specialis w stosunku do art. 418 k.c., ale z tej dystynkcji wynikają wyłącznie konsekwencje natury materialnoprawnej, a mianowicie w zakresie przesłanki żądania naprawienia szkody oraz terminów przedawnienia (p. art. 442 § 1 k.c. i art. 769 § 3 k.p.c.). Z wzajemnego stosunku wymienionych przepisów nie mogą natomiast wynikać żadne konsekwencje natury proceduralnej, skoro art. 421 k.c. ich nie przewiduje.Odpowiedzi zatem na przedstawione pytanie szukać należy w treści regulującego tę kwestię art. 17 pkt 3 k.p.c. Według tego przepisu do właściwości sądów wojewódzkich należą sprawy przeciwko Skarbowi Państwa o naprawienie szkody wyrządzonej przez funkcjonariuszy organów władzy i administracji państwowej przy wykonywaniu powierzonych im czynności. W przepisie tym brak wzmianki ograniczającej właściwość sądu wojewódzkiego do spraw wymienionych w art. 417-419 k.c. Określona w art. 17 pkt 3 k.p.c. właściwość zależy od kumulatywnego istnienia dwóch przesłanek: aby szkoda była wyrządzona przez funkcjonariuszy organów władzy lub administracji państwowej oraz aby powstała ona przy wykonywaniu przez nich powierzonych im czynności. Z punktu widzenia tego przepisu jest rzeczą obojętną, czy odpowiedzialność Skarbu Państwa opiera się na podstawach wymienionych w kodeksie cywilnym, czy też w szczególnych aktach normatywnych. Uregulowanie to harmonizuje z treścią art. 1 k.p.c., według którego ustawa ta normuje postępowanie w sprawach cywilnych wyrastających na tle różnych aktów normatywnych. Nie ma natomiast wątpliwości, że komornik jest funkcjonariuszem państwowym (§ 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 grudnia 1960 r. - Dz. U. z 1961 r. Nr 13, poz. 66) oraz że czynności egzekucyjne są powierzonymi mu czynnościami urzędowymi. Lege non distinguente brak zatem podstaw do zacieśniania art. 17 pkt 3 k.p.c. wyłącznie do spraw opartych na art. 417-419 k.c. Sprawy zatem przeciwko Skarbowi Państwa, jak również przeciwko komornikowi i Skarbowi Państwa o naprawienie szkody wyrządzonej przez komornika (art. 769 § 2 k.p.c.) należą - bez względu na wartość przedmiotu sporu - do właściwości sądu wojewódzkiego.2. Artykuł 769 § 2 k.p.c. nie tylko nie reguluje w sposób wyraźny legitymacji procesowej do dochodzenia roszczeń o naprawienie szkód wyrządzonych przez komornika, ale nie zawiera nawet wskazań kierunkowych w tym zakresie. Jednakże sugestia Sądu Wojewódzkiego, że legitymacja przysługuje wyłącznie dłużnikowi, nie znajduje oparcia ani w treści cytowanego przepisu, ani w treści norm dotyczących kręgu osób, które mogą brać udział w postępowaniu egzekucyjnym. Krąg tych osób jest bardzo szeroki. Obok stron (wierzyciela i dłużnika) działają tu uczestnicy postępowania (art. 761, 922, 954 k.p.c.), dłużnicy zajętej wierzytelności (art. 884, 886, 892, 902), nabywca nieruchomości (art. 968), dozorca nieruchomości (art. 855), osoby uczestniczące w egzekucji (art. 1024 i 1027), małżonek dłużnika (art. 787). Działanie czy zaniechanie komornika przy wykonywaniu czynności egzekucyjnych może wyrządzić szkodę każdej z tych osób. Trudno też wyłączyć sytuację, w której na skutek czynności komornika mogą ponieść szkodę osoby trzecie, zwłaszcza gdy organ ten w poszukiwaniu majątku dłużnika u nich dokonuje tych czynności.Rozważania te uzasadniają wniosek, że legitymacja do wytoczenia powództwa opartego na podstawach określonych w art. 769 § 2 k.p.c. przysługuje każdemu (stronom, uczestnikom postępowania, osobom trzecim), kto przy wykonywaniu tych czynności poniósł szkodę. W każdym razie brak podstaw do przyznania legitymacji tylko dłużnikowi i odmówienia jej wierzycielowi.Zasadność jednak powództwa Krzysztofa S. zależeć będzie od tego, czy w okolicznościach sprawy doznał on szkody.3. W sprawie jest poza sporem, że Krzysztof S. uzyskał pełnoletność w dniu 20.XI.1972 r. i że z tą datą wygasła władza rodzicielska matki na nim. Z dalszych ustaleń wydaje się wynikać, że zaległe alimenty matka ściągnęła dla siebie, i to po uzyskaniu przez syna pełnoletności, a ponadto że w okresie niepłacenia przez ojca alimentów sama łożyła na utrzymanie dziecka. W świetle obowiązujących przepisów jest też rzeczą oczywistą, że syn był wierzycielem, bo na jego rzecz zostały zasądzone alimenty, oraz że matka wykonywała tylko jego prawa jako jego ustawowa przedstawicielka. Z ustaleń tych nie wynika jednak logicznie uzasadniony wniosek, aby matka w przedstawionej sytuacji miała obowiązek zwrócić wierzycielowi kwoty wyegzekwowane na podstawie tytułu wykonawczego opiewającego na syna. Po pierwsze, nie poniósł on z tego tytułu żadnych strat, po wtóre, matka zrealizowała tylko swoje roszczenia regresowe w stosunku do dłużnika.Z powyższych względów należało orzec jak w sentencji uchwały (art. 391 k.p.c.).