III CZP 69/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Masłowski. Sędziowie: B. Łubkowski, J. Policzkiewicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Janiny R. o zezwolenie na wyjazd małoletniego Waldemara R. za granicę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 2 lipca 1971 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy wyjazd małoletniego z jednym z rozwiedzionych rodziców, któremu zostało powierzone wykonywanie władzy rodzicielskiej, za granicę na pobyt stały wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego, jeżeli drugiemu z rodziców powierzono nadzór nad wychowaniem dziecka, ale nie przyznano mu prawa współdecydowania o miejscu pobytu małoletniego, czy też w takim wypadku zezwolenie władzy opiekuńczej jest bezprzedmiotowe?"udzielił następującej odpowiedzi:Na wyjazd za granicę na pobyt stały małoletniego wraz z jednym z rodziców, któremu w wyroku rozwodowym powierzono wykonywanie władzy rodzicielskiej, potrzebne jest zezwolenie sądu opiekuńczego, jeżeli drugi z rodziców, któremu powierzono nadzór nad wychowaniem dziecka, nie złożył oświadczenia wyrażającego zgodę na wyjazd dziecka. Uzasadnienie faktyczneMałżeństwo Ditera R. z Janiną Anną S., zamężną R., rozwiązane zostało przez rozwód orzeczony wyrokiem Sądu Powiatowego w Gliwicach z dnia 18.XII.1969 r., przy czym w wyroku tym wykonywanie władzy rodzicielskiej nad synem stron Waldemarem Piotrem R., urodzonym 7.V.1964 r., powierzono matce, a ojcu przyznano prawo nadzoru nad wychowaniem dziecka, możność spędzania z nim w swoim mieszkaniu co najmniej dwóch niedziel w miesiącu i 1 miesiąca wakacji, a ponadto możliwość decydowania o nauce i wyborze zawodu dziecka w przyszłości. W tym zakresie wyrok ten został utrzymany w mocy wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z dnia 7.IV.1970 r.W niniejszej sprawie na wniosek Janiny R. Sąd Powiatowy w Gliwicach postanowieniem z dnia 30.III.1971 r. zezwolił małol. Waldemarowi Piotrowi R. na wyjazd na stałe do NRF z matką Janiną R. oraz zawiesił władzę rodzicielską Ditera R. nad małol. Waldemarem Piotrem R.Diter R. zaskarżył to postanowienie rewizją, wnosząc o jego uchylenie i oddalenie wniosku.Rozpoznając rewizję Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 § 1 k.p.c. przytoczone w sentencji zagadnienie prawne, uzasadniając to tym, że w Komentarzu do kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (wydanym w 1966 r.) zagadnienie to zostało uznane za wysoce dyskusyjne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Na gruncie poprzednio obowiązujących przepisów Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 11.X.1963 r. III CO 23/63 (OSNCP 1964, z. 9, poz. 164) uznał, że na wyjazd za granicę małoletniego wraz z jednym z rodziców, któremu w wyroku orzekającym rozwód powierzono wykonywanie władzy rodzicielskiej, potrzebne jest oświadczenie o zgodzie drugiego z rodziców, który nie został pozbawiony władzy rodzicielskiej, a w razie niemożności uzyskania takiego oświadczenia - zezwolenie władzy opiekuńczej.W uchwale tej, która swego czasu spotkała się krytyką w literaturze prawniczej, Sąd Najwyższy wyszedł z założenia, że powierzenie w wyroku rozwodowym na podstawie art. 32 k.r. i art. 437 d. k.p.c. wykonywania władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców nie czyni go wyłącznym podmiotem władzy rodzicielskiej, jeżeli drugi rodzic władzy tej nie został pozbawiony (art. 438 d. k.p.c.).Pogląd ten zyskał obecnie wyraźne oparcie w art. 58 k.r.o., który wszedł na miejsce przepisów art. 32 k.r. i art. 437 d. k.p.c. W odróżnieniu bowiem od art. 437 d. k.p.c., według którego w wyroku orzekającym rozwód sąd powierzał wykonanie władzy rodzicielskiej nad dzieckiem jednemu z rodziców i określał "uprawnienia" drugiego z rodziców w stosunku do osoby dziecka, art. 58 k.r.o. dopuszcza pozostawienie w wyroku rozwodowym pełnej władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom (co było nie znane dotychczasowemu prawu), a także przewiduje możliwość powierzenia wykonywania władzy jednemu z rodziców, z tym jednak zastrzeżeniem, że wtedy "władzę rodzicielską" drugiego rodzica należy ograniczyć do określonych obowiązków i uprawnień w stosunku do osoby dziecka.Skoro więc w tym ostatnim wypadku także temu z rodziców, któremu nie powierzono wykonywania władzy rodzicielskiej, przysługuje w pewnej mierze władza rodzicielska, to tym samym nie jest on wyłączony od współdecydowania o niektórych istotnych sprawach dziecka.W zasadzie chodzi tu o sprawy, w których legitymacja tego rodzica do współdecydowania wynika z jego obowiązków i uprawnień, do jakich ograniczona została jego władza rodzicielska. Nie oznacza to, aby legitymacja ta miała wynikać już z samego sformułowania tych obowiązków i uprawnień; wystarczy, że od tego, jak zostanie zdecydowana dana sprawa, zależeć będzie możliwość dalszego ich wykonywania. Tak więc np. rodzic uprawniony do przyjmowania u siebie dziecka w oznaczonych okresach powinien mieć możność współdecydowania o zmianie stałego pobytu dziecka, jeżeli zmiana ta uniemożliwiałaby mu faktycznie takie kontaktowanie się z dzieckiem. W braku zaś porozumienia między rodzicami rozstrzygałby o tym sąd opiekuńczy (art. 97 k.r.o.).Legitymacja rodzica do współdecydowania o niektórych istotnych sprawach dziecka, pomimo ograniczenia władzy rodzicielskiej tego rodzica, wynikać może ponadto ze szczególnych przepisów.Jeśli chodzi o zezwolenie na wyjazd małoletnich dzieci za granicę, to przepisami takimi są przepisy § 3 ust. 1 pkt 3 i 4 rozporządzenia Ministrów Spraw Wewnętrznych i Spraw Zagranicznych z dnia 22 maja 1967 r. w sprawie zasad i trybu postępowania oraz właściwości organów w sprawach paszportowych (Dz. U. Nr 21, poz. 96). Zgodnie więc z § 3 ust. 1 pkt 3 tego rozporządzenia, jeżeli ubiegający się o paszport ma wyjechać wraz ze swymi małoletnimi dziećmi, to (poza wypadkami wyjazdu na okres nie przekraczający 2 miesięcy do wymienionych tam krajów) należy m.in. złożyć pisemne, notarialnie uwierzytelnione oświadczenie drugiego z rodziców o zgodzie na wyjazd dzieci, a w razie niemożności uzyskania takiego oświadczenia - zezwolenie sądu (sądu opiekuńczego); chyba że wyjazd ma nastąpić na zaproszenie przebywającego za granicą drugiego z rodziców albo że władza rodzicielska przysługuje wyłącznie ubiegającemu się o paszport, a jeżeli małoletni poddany władzy rodzicielskiej ma wyjechać bez osoby, której władza rodzicielska służy - oświadczenie o zgodzie na wyjazd złożone przez rodziców lub tego z nich, któremu przysługuje władza rodzicielska.Zauważyć wypada, że przepisy te nie czynią różnicy co do tego, czy rodzicowi przysługuje pełna czy tylko ograniczona władza rodzicielska.Z tych względów należało przedstawione zagadnienie prawne rozstrzygnąć jak w sentencji.