III CO 23/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Gross (sprawozdawca). Sędziowie: H. Dąbrowski, J. Krajewski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Czesławy D. o zezwolenie małoletniemu Jerzemu D. na wyjazd za granicę, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy w rozumieniu art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 17.VI.1959 r. o paszportach (Dz. U. Nr 36, poz. 224), w związku z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Ministrów: Spraw Wewnętrznych i Spraw Zagranicznych z dnia 4.III.1960 r. (Dz. U. Nr 18, poz. 107; zmiana: Dz. U. z 1961 r. Nr 27, poz. 132), na zezwolenie na wyjazd za granicę małoletniego z jednym z rodziców, któremu w wyroku rozwodowym powierzono wykonywanie władzy rodzicielskiej, potrzebna jest zgoda drugiego z rodziców, który nie został pozbawiony władzy rodzicielskiej?"udzielił następującej odpowiedzi:"Na wyjazd za granicę małoletniego wraz z jednym z rodziców, któremu w wyroku orzekającym rozwód powierzono wykonywanie władzy rodzicielskiej potrzebne jest oświadczenie o zgodzie drugiego z rodziców, który nie został pozbawiony władzy rodzicielskiej, a w razie niemożności uzyskania takiego oświadczenia - zezwolenie władzy opiekuńczej."Uzasadnienie faktycznePowołane w pytaniu Sądu Wojewódzkiego przepisy wymagają zgody drugiego z rodziców na wyjazd małoletniego dziecka za granicę bądź zezwolenia władzy opiekuńczej, jeżeli ubiegającemu się o paszport zagraniczny rodzicowi władza rodzicielska nie przysługuje wyłącznie.Wątpliwość prawna Sądu Wojewódzkiego sprowadza się zatem do tego, czy - w razie powierzenia w wyroku rozwodowym wykonywania władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców - drugi rodzic zachowuje władzę rodzicielską, czy też władza ta przysługuje wyłącznie temu z rodziców, któremu powierzone zostało jej wykonywanie.Uzasadnienie prawneRozpoznając to zagadnienie Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Przepis art. 54 kodeksu rodzinnego określa treść władzy rodzicielskiej, która obejmuje w szczególności prawo i obowiązek kierowania dziećmi, reprezentowania ich i zarządzania ich majątkiem. Każde z rodziców jest też przedstawicielem ustawowym dzieci (art. 57 § 1 kodeksu rodzinnego).Stosownie do art. 56 § 1 Kodeksu rodzinnego, władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom.Z zestawienia przytoczonych wyżej przepisów wynika, że oboje rodzice nie tylko wspólnie piastują władzę rodzicielską nad swymi małoletnimi dziećmi, ale są także uprawnieni i obowiązani do wspólnego wykonywania tej władzy "tak jak tego wymaga dobro dzieci i interes społeczeństwa" (art. 54 zd. drugie). Na straży tego stoi władza opiekuńcza, uprawniona w razie potrzeby do ograniczania władzy rodzicielskiej, jak również do orzekania o jej zawieszeniu, a nawet pozbawieniu (art. 60 i art. 61 Kodeksu rodzinnego).Wykonywanie władzy rodzicielskiej przez oboje rodziców zakłada istnienie między nimi harmonii, bez czego nie do pomyślenia jest wspólne działanie rodziców dla dobra dzieci i w zgodzie z interesem społecznym. Różnice zdań pomiędzy rodzicami, których nie można oczywiście wyłączyć, usuwa się przez rozstrzygnięcia władzy opiekuńczej, do której każde z rodziców może się zwrócić (art. 15 Kodeksu rodzinnego).Te generalne zasady władzy rodzicielskiej uznał jednak ustawodawca za niemożliwe do utrzymania w razie rozwodu rodziców. Zupełny bowiem i trwały rozkład pożycia małżeńskiego, warunkujący rozwiązanie małżeństwa przez rozwód, ciąży przeważnie na stosunku wzajemnym małżonków także po rozwodzie, w sposób z reguły uniemożliwiający lub co najmniej utrudniający wspólne wykonywanie władzy rodzicielskiej.Dlatego też art. 437 k.p.c., konkretyzując zawarty w art. 32 Kodeksu rodzinnego przepis, zobowiązujący sądy do rozstrzygania w wyroku rozwodowym o prawach i obowiązkach obojga małżonków względem osoby i majątku ich małoletnich dzieci, nakazuje w takim wypadku powierzać wykonywanie władzy rodzicielskiej nad dziećmi jednemu z rodziców. Przepis ten ma charakter obligatoryjny; w każdym wypadku orzeczenia rozwodu, choćby nawet nie było podstaw do jakichkolwiek zarzutów w stosunku do żadnego z małżonków na tle jego stosunku do dzieci, wykonywanie władzy rodzicielskiej może być powierzone tylko jednemu z rodziców. Rozstrzygnięcie takie nie ma więc cech dyskryminacji w stosunku do tego z rodziców, któremu wykonywania władzy rodzicielskiej nie powierzono.Jeśli przesłanki dyskwalifikujące jedno lub oboje rodziców zachodzą, kolejny art. 438 k.p.c. zezwala na to, by sąd w wyroku orzekającym rozwód orzekł zarazem o pozbawieniu władzy rodzicielskiej.Z tego, co powiedziano wyżej wynika, że orzeczenie o powierzeniu wykonywania władzy rodzicielskiej jednemu z małżonków prowadzi do rozszczepienia niejako pojęcia władzy rodzicielskiej na dwa odrębne elementy:1)władzy rodzicielskiej - jako szczególnego, potencjalnego atrybutu, cechującego stosunek pomiędzy rodzicami a dziećmi oraz2)jej wykonywania, tj. praw i obowiązków z władzy rodzicielskiej wypływających, które sprowadzają się przede wszystkim do czynności bieżących w zakresie wychowywania małoletnich dzieci, zaspokajania ich potrzeb oraz ewentualnie zarządzania ich majątkiem.To z rodziców, któremu wykonywanie władzy rodzicielskiej zostało powierzone, jednoczy w swych rękach oba powyższe elementy tej władzy.Powierzenie wykonywania władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców nie pozbawia jednak drugiego rodzica pierwszego z jej elementów, tj. potencjalnego atrybutu władzy rodzicielskiej. Co więcej, tylko zachowanie przez drugiego rodzica władzy rodzicielskiej czyni aktualnym oparte na art. 437 k.p.c. powierzenie wykonywania tej władzy jego byłemu małżonkowi. Gdyby bowiem ten rodzic władzy rodzicielskiej nie miał, drugie z rodziców siłą rzeczy sprawowałoby władzę rodzicielską wyłącznie i w związku z tym orzeczenie o powierzeniu mu wykonywania władzy rodzicielskiej w ogóle nie wchodziłoby w rachubę.Z przytoczonych poprzednio argumentów wynika, że powierzenie w wyroku rozwodowym wykonywania władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców nie czyni go wyłącznym podmiotem władzy rodzicielskiej, jeżeli drugi rodzic władzy tej nie został pozbawiony. W takiej sytuacji drugi rodzic nie sprawuje wprawdzie władzy rodzicielskiej bieżąco, niemniej jednak zachowuje prawo współdecydowania o losach dziecka w sprawach przekraczających zwykłe wykonywanie władzy rodzicielskiej. Do takich zaś spraw przytoczone w pytaniu przepisy zaliczają zgodę na wyjazd dziecka za granicę.Z tych względów na przedstawione do rozstrzygnięcia pytanie prawne należało udzielić odpowiedzi sformułowanej w sentencji.