VI KZP 36/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Szamrej. Sędziowie: A. Pyszkowski, W. Żebrowski (sprawozdawca). Prokurator Prokuratury Generalnej: T. Guzkiewicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie skazanego Mariana C., po rozpoznaniu przekazanego w trybie art. 390 § 1 k.p.k. przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 31 maja 1972 r. zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:"Czy przepis art. 103 k.k.w. ma również zastosowanie do skazanego, wobec którego sąd penitencjarny orzekł umieszczenie w ośrodku przystosowania społecznego na podstawie art. 105 k.k.w.?"i po wysłuchaniu wniosku prokuratorauchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczne1. Przedstawione przez Sąd Wojewódzki zagadnienie prawne dotyczy następującej sprawy:Sąd penitencjarny na podstawie art. 91 k.k.w. zastosował wobec przestępcy powrotnego (art. 60 § 1 k.k.) nadzór ochronny. Ze względu na to, że w okresie wykonywania tego nadzoru skazany popełnił przestępstwo, za które wymierzono mu karę pozbawienia wolności, sąd penitencjarny w czasie odbywania przez skazanego tej kary orzekł postanowieniem na podstawie art. 105 § 1 k.k.w. i art. 64 k.k. umieszczenie go w ośrodku przystosowania społecznego. Przed odbyciem przez skazanego kary pozbawienia wolności sąd penitencjarny na podstawie art. 103 k.k.w. zmienił swoje postanowienie i orzekł nadzór ochronny zamiast orzeczonego poprzednio umieszczenia w ośrodku przystosowania społecznego.2. Umieszczenie w ośrodku przystosowania społecznego ma na celu zapobieżenie powrotowi do przestępstwa (art. 62 § 2 k.k.) oraz dodatkowe oddziaływanie resocjalizacyjne na skazanego w warunkach ograniczenia wolności, wypróbowanie stopnia przystosowania skazanego do zgodnego z porządkiem prawnym życia w społeczeństwie w drodze stopniowego zwiększania uprawnień, a także ochronę społeczeństwa przed dalszym naruszeniem prawa przez osoby umieszczone w ośrodku (art. 95 § 1 k.k.w.). Podobne cele spełnia nadzór ochronny. W obu wypadkach chodzi przede wszystkim o to, który z tych środków może skuteczniej zapobiegać powrotowi do przestępstwa.Zasadą jest stosowanie nadzoru ochronnego zarówno do jednokrotnych, jak i wielokrotnych przestępców powrotnych, przy czym orzeka się o tym w wyroku albo w postanowieniu sądu penitencjarnego (art. 62 § 1 i 2 k.k., art. 91 § 1 k.k.w.). Natomiast umieszczenie w ośrodku przystosowania społecznego orzeka się tylko wyrokiem albo postanowieniem sądu penitencjarnego zamiast nadzoru ochronnego w sytuacjach określonych w art. 62 § 2 i art. 64 k.k. w stosunku do jednokrotnych lub wielokrotnych przestępców powrotnych, przy czym nawet wówczas istnieje możliwość powrotu do nadzoru ochronnego (art. 103 k.k.w.).3. Według art. 103 k.k.w. sąd penitencjarny przed odbyciem kary pozbawienia wolności przez przestępcę wielokrotnie powrotnego może orzec nadzór ochronny zamiast orzeczonego w wyroku umieszczenia w ośrodku przystosowania społecznego, jeżeli wyniki resocjalizacji osiągnięte w zakładzie karnym dają podstawę do uzasadnionego przypuszczenia, że nadzór ochronny jest wystarczającym środkiem do powstrzymania skazanego od popełnienia przestępstwa.Odbycie kary pozbawienia wolności zatem może spełnić wobec skazanego między innymi te cele, które powinno spełnić umieszczenie w ośrodku przystosowania społecznego.Możliwość zastosowania - zgodnie z przepisem art. 103 k.k.w. - nadzoru ochronnego zamiast umieszczenia w ośrodku przystosowania społecznego nie jest ograniczona tylko do wypadków odbycia kary pozbawienia wolności orzeczonej za to przestępstwo, którego popełnienie spowodowało orzeczenie w wyroku umieszczenia w ośrodku przystosowania społecznego, skoro treść tego przepisu nie wyłącza możliwości takiego postąpienia w wypadku przewidzianym w art. 64 § 1 k.k.w. (skazanie na kilka nie podlegających łączeniu kar pozbawienia wolności), gdy warunki do orzeczenia nadzoru ochronnego - zamiast umieszczenia w ośrodku przystosowania społecznego - powstały dopiero w związku z odbyciem ostatniej kary, chociaż kara ta nie dotyczyła przestępstwa, w związku z którym umieszczenie to zostało orzeczone.Ze sposobu takiego unormowania wynika, że zawarte w wyroku orzeczenie o umieszczeniu w ośrodku przystosowania społecznego powinno ulec przed jego wykonaniem zmianie na orzeczenie o zastosowaniu nadzoru ochronnego ze względu na resocjalizację skazanego w okresie odbywania kary, przy czym nie ma znaczenia, czy odbyta kara była wymierzona za przestępstwo, w związku z którym ośrodek ten orzeczono.4. Warunki do takiej zmiany jednak powstają nie tylko wtedy, gdy umieszczenie w ośrodku przystosowania społecznego zostało orzeczone w wyroku, a zatem w sytuacji wyraźnie wymienionej w art. 103 k.k.w. Istnieją one również w wypadku, gdy w wyroku nie orzeczono ani nadzoru ochronnego, ani umieszczenia w ośrodku przystosowania społecznego, przy czym nadzór ochronny został zastosowany dopiero w postępowaniu wykonawczym (art. 91 k.k.w.), postanowienie zaś o umieszczeniu skazanego w ośrodku przystosowania społecznego zostało wydane w związku z popełnieniem przez niego przestępstwa w okresie trwania tego nadzoru (art. 64 k.k.) i będzie wykonane po odbyciu kary pozbawienia wolności wymierzonej za to przestępstwo. Za takim stanowiskiem przemawia również okoliczność, że jeżeli decyzja o umieszczeniu w ośrodku przystosowania społecznego zawarta w wyroku może dotyczyć jedynie sprawcy wielokrotnie powrotnego (art. 62 § 2 k.k.), to orzeczenie tego środka w postępowaniu wykonawczym może odnosić się również do przestępcy tylko jednokrotnie powrotnego (art. 64 k.k.).Nie znajdowałoby uzasadnienia w celach leżących u podstaw środka resocjalizacyjnego, jakim jest umieszczenie w ośrodku przystosowania społecznego, wykonanie tego środka po odbyciu przez skazanego np. wieloletniej kary pozbawienia wolności za inne przestępstwo i po związanym z tym skutecznym procesie resocjalizacyjnym sprawcy. Gdyby w takim wypadku za to "inne" przestępstwo orzeczono w wyroku również umieszczenie w ośrodku przystosowania społecznego, to przyjąć należy, że odstąpienie od tego środka i orzeczenie nadzoru ochronnego w sprawie o to przestępstwo (art. 103 k.k.w.) powinno wpłynąć również na odstąpienie od tego środka, poprzednio orzeczonego na podstawie art. 64 k.k. Dopuszczenie się więc przez skazanego nowego przestępstwa uzasadniającego orzeczenie w wyroku o umieszczeniu w ośrodku przystosowania społecznego stawiałoby sprawcę w sytuacji korzystniejszej niż wówczas, gdyby środka takiego w takim wypadku nie można było orzec.Nie ma decydującego znaczenia okoliczność, że nadzór ochronny był już stosowany z wynikiem negatywnym, skoro i w takim wypadku decydują wyniki resocjalizacji osiągnięte w zakładzie karnym w związku z odbywaniem kary za inne przestępstwo.Należy zatem przyjąć, że zasada wynikająca z treści art. 103 k.k.w. ma zastosowanie nie tylko w wypadku, gdy orzeczenie o umieszczeniu skazanego w ośrodku przystosowania społecznego zostało zawarte w wyroku, ale również wówczas, gdy środek ten orzeczono w postanowieniu sądu penitencjarnego, wydanym w postępowaniu wykonawczym.Za takim stanowiskiem przemawia także okoliczność, że efekty procesu resocjalizacyjnego skazanego w wyniku odbywania przez niego kary pozbawienia wolności za inne przestępstwo są niewątpliwie nową okolicznością, która powinna znaleźć uwzglednienie przy decyzji w kwestii wykonania orzeczenia o umieszczeniu w ośrodku przystosowania społecznego, jeżeli może ono mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia w tym zakresie (art. 26 k.k.w.).