III CZP 67/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia R. Czarnecki. Sędziowie: H. Dąbrowski, S. Dmowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Piotra C. o pozbawienie Anieli G. władzy rodzicielskiej nad małoletnimi Tadeuszem, Łucją i Romanem C., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Gdańsku postanowieniem z dnia 25 lipca 1973 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy orzeczenie ograniczające władzę rodzicielską, wydane z udziałem ławników w sprawie wszczętej z wniosku o pozbawienie władzy rodzicielskiej, w której stwierdzono brak podstaw do pozbawienia władzy rodzicielskiej, dotknięte jest nieważnością powodującą konieczność uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania?",postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Sąd, rozpoznając sprawę o pozbawienie władzy rodzicielskiej w składzie jednego sędziego i dwóch ławników, wydaje w tym samym składzie orzeczenie kończące postępowanie także wówczas, gdy stwierdza brak podstaw do pozbawienia władzy rodzicielskiej i rozstrzygnięcie ogranicza do wydania zarządzeń przewidzianych w art. 109 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy w Lęborku, po rozpoznaniu - w składzie jednego sędziego i dwóch ławników - sprawy z wniosku Piotra C. o pozbawieniu Anieli G. władzy rodzicielskiej nad jej małoletnimi dziećmi Tadeuszem, Łucją i Romanem C., postanowieniem z dnia 30 maja 1973 r. stwierdził brak podstaw do pozbawienia uczestniczki postępowania władzy rodzicielskiej i ograniczył jej władzę nad dziećmi przez ustanowienie nadzoru inspektora społecznego.Sąd Wojewódzki, rozpoznając sprawę na skutek rewizji wnioskodawcy, domagającego się wydania orzeczenia o pozbawienie Anieli G. władzy rodzicielskiej, przedstawił - na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. - Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone w sentencji.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Uzasadnienie postanowienia przedstawiającego zagadnienie prawne nie wskazuje wątpliwości, jakie Sąd Wojewódzki miał na uwadze. Jedynie z treści sentencji można wnioskować, że wątpliwości tego Sądu powstały na tle wykładni art. 509 k.p.c., ustanawiającego zasadę, iż w sprawach podlegających rozpoznaniu według przepisów o postępowaniu nieprocesowym orzeka jeden sędzia bez udziału ławników, z wyjątkiem spraw wymienionych w tym przepisie, a między innymi spraw o pozbawienie władzy rodzicielskiej. W przepisie tym nie wymienia się natomiast spraw o ograniczenie władzy rodzicielskiej.Odpowiedź przytoczona w sentencji uchwały wynika z następujących przesłanek:Przepis art. 509 k.p.c., chociaż używa pojęcia "orzeka", a nie "rozpoznaje", reguluje kwestię składu sądu, w jakim mają być rozpoznawane sprawy nieprocesowe, a nie w jakim mają być wydawane orzeczenia. Orzekanie jest tylko częścią postępowania rozpoznawczego. Obowiązuje przy tym zasada, sformułowana wyraźnie co do wyrokowania w art. 323 i 324 k.p.c., a mająca zastosowanie - z mocy art. 13 § 2 k.p.c. - i w postępowaniu nieprocesowym, że orzeczenie może być wydane jedynie przez tych sędziów, przed którymi odbyła się rozprawa poprzedzająca bezpośrednio wydanie orzeczenia. Sentencję orzeczenia musi przy tym podpisać cały skład sądu.Powyższa zasada prowadzi do wniosku, że o składzie nie decyduje rodzaj wydawanego orzeczenia, lecz przedmiot rozpoznania. W razie więc wszczęcia postępowania - zarówno na wniosek, jak i z urzędu - o pozbawienie władzy rodzicielskiej, do rozpoznania sprawy i do wydania orzeczenia właściwy jest skład ławniczy. Sąd w tym składzie ocenia materiał dowodowy zebrany w sprawie i wydaje właściwe - zależne od wyników postępowania - orzeczenie. Może to być zarówno orzeczenie pozbawiające uczestnika postępowania (rodzica) władzy rodzicielskiej lub ograniczające tę władzę, jak i oddalające wniosek lub umarzające postępowanie (w wypadku rozpoznania sprawy wszczętej z urzędu).Za takim rozwiązaniem przemawia również wzgląd na prawidłowość rozstrzygnięcia w sprawach o pozbawienie władzy rodzicielskiej, w których - z uwagi na występujący interes dziecka - zachodzi konieczność szczególnie wnikliwej i wszechstronnej oceny materiału dowodowego. Kolegialność rozstrzygania zwiększa możliwość wszechstronnego rozważenia ujawnionych w toku postępowania okoliczności faktycznych. Jest to zagadnienie niezmiernie ważne. Przeprowadzenie bowiem linii granicznej między "nienależytym wykonywaniem władzy rodzicielskiej", pociągającym za sobą zarządzenia z art. 109 k.r.o., a "rażącym zaniedbywaniem obowiązków rodziców względem dziecka", uzasadniającym wydanie orzeczenia pozbawiającego władzy rodzicielskiej na podstawie art. 111 § 1 k.r.o., jest często rzeczą trudną. Dlatego też w każdym wypadku, gdy treść wniosku (lub informacji będącej podstawą wszczęcia postępowania z urzędu) wskazuje na istnienie przesłanek wydania orzeczenia pozbawiającego rodziców czy też rodzica władzy rodzicielskiej, sprawę powinien rozpoznawać, oceniać materiał dowodowy i wydać właściwe orzeczenie - skład ławniczy.Z powyższych względów Sąd Najwyższy na przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne udzielił odpowiedzi sformułowanej w sentencji uchwały.