III PZP 38/72

Skład orzekającySąd Najwyższy w składzie następującym: Przewodniczący: Prezes Sądu Najwyższego F. Rusek.Prezes Sądu Najwyższego J. PawlakSędziowie Sądu Najwyższego: W. Bryl, R. Czarnecki, H. Dąbrowski, S. Dmowski, W. Formański, A. Gola, J. Ignatowicz (współsprawozdawca), T. Kasiński, J. Knap (współsprawozdawca i autor uzasadnienia), J. Krajewski, W. Kuryłowicz, J. Majorowicz, W. Maruczyński, Z. Masłowski, E. Mielcarek, K. Olejniczak, K. Piasecki, M. Piekarski (sprawozdawca), J. Pietrzykowski, M. Rafacz-Krzyżanowska, S. Rejman, Z. Stypułkowska, A. Szczurzewski, T. Szymanek, J. Wasilewski, F. Wesely, M. Wilewski, K. Zieliński, T. Bielecki, E. Janeczko, K. Kołakowski, K. Kołodziej, L. Koprowska-Wypustek, H. Paruzal, J. Rumszewicz-Nanysowa, J. Sokołowski.Protokolant: członek Biura Orzecznictwa SN J. Kulesza-Majsterkiewicz.Sentencjaz udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL Z. Jędrzejczaka, w sprawie z powództwa Mariana L. przeciwko Handlowej Spółdzielni Inwalidów w W. o uchylenie uchwały walnego zgromadzenia, po rozpoznaniu - przekazanego przez skład siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 20 września 1972 r. pod rozpoznanie połączonych Izb: Izby Cywilnej oraz Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych - następującego zagadnienia prawnego:"Czy uchylając uchwałę walnego zgromadzenia spółdzielni, zatwierdzającą uchwałę jej rady w przedmiocie wykluczenia członka ze spółdzielni, sąd ogranicza się do uwzględnienia zarzutów formalnych, powodujących wadliwość zwołania zgromadzenia?", uchwalił:Uchwała walnego zgromadzenia spółdzielni, zatwierdzająca uchwałę rady o wykluczeniu członka, może być uchylona przez sąd także na tej podstawie, że walne zgromadzenie zostało zwołane w sposób sprzeczny z prawem, jeżeli wadliwość była w takim stopniu poważna, iż w okolicznościach sprawy miała lub mogła mieć wpływ na treść uchwały. Jednakże gdy wykluczony członek, zgłaszając zarzuty formalne, domaga się uchylenia uchwały walnego zgromadzenia z przyczyn merytorycznych, sąd orzeka o zasadności wykluczenia. Uzasadnienie faktyczneIProblem, jaki wpływ na uchylenie uchwały walnego zgromadzenia spółdzielni o wykluczeniu członka mają uchybienia formalne w postępowaniu przed tym zgromadzeniem, został rozważony i rozstrzygnięty w uchwale siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 30.I.1965 r. III CO 75/63 (OSNCP 1966, z. 9, poz. 141), wpisanej do księgi zasad prawnych. Zgodnie z jej brzmieniem, "uchwała walnego zgromadzenia spółdzielni, której treść dotyka praw jej członka, może być uchylona przez sąd także na tej podstawie, że walne zgromadzenie zostało zwołane w sposób sprzeczny z prawem, jeżeli wadliwość ta miała lub mogła mieć wpływ na prawa członka, który uchwałę zaskarżył". Wyjaśnienie to okazało się niewystarczające, w szczególności dla spraw dotyczących wykluczenia ze spółdzielni pracy. W tych bowiem sprawach członkowie wykluczeni dochodzą zwykle łącznie roszczeń pracowniczych i są żywotnie zainteresowani w tym, aby te ich roszczenia zostały szybko merytorycznie rozpoznane, z zachowaniem procesowych preferencji przewidzianych dla tego typu roszczeń. Z uwagi na trudności orzecznictwa, jakie na wskazanym tle wystąpiły w praktyce sądów, zaszła konieczność uzupełniającego wyjaśnienia zagadnienia prawnego objętego przytoczoną uchwałą.Pytanie prawne, przedstawione przez skład siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego do rozpoznania przez połączone Izby, zmierza do ujednolicenia orzecznictwa w podanym zakresie.Uchwała walnego zgromadzenia spółdzielni, wydana na skutek odwołania wykluczonego członka od wykluczającej go uchwały rady, nie stanowi decyzji organu zewnętrznego, który - na wzór sądu - byłby powołany i uprawniony jedynie do sprawdzenia, czy poddana jego kontroli uchwała rady o wykluczeniu członka jest zgodna z prawem pod względem formalnym i merytorycznym. Walne zgromadzenie, wypowiadając się jako najwyższy organ spółdzielni, w sprawie wykluczenia spełnia nie tylko funkcję kontrolną, lecz przede wszystkim - zgodnie z istotą samorządności spółdzielni i postępowania wewnątrzspółdzielczego - wyraża w ostatnim stadium tego postępowania wolę spółdzielni: albo wykluczenia członka, albo pozostawienia go nadal w zespole członków spółdzielni. W tej roli decyduje ono nie o cudzej sprawie, lecz załatwia swoją sprawę spółdzielczą. W granicach samorządności spółdzielczej wybór sankcji za ustalone naganne zachowanie się członka należy do samej spółdzielni. Walne zgromadzenie więc ma swobodę wyboru. Może ono w danym stanie faktycznym, wbrew uchwale rady spółdzielni, nie uznać za konieczne zastosowania wobec członka najsurowszej sankcji, jaka jest wykluczenie ze spółdzielni. Walne zgromadzenie, mając na uwadze cel wychowawczy i skonfrontowaną z nim postawę wykluczonego oraz szczególną dotkliwość wykluczenia, może uznać łagodniejszą, aniżeli wykluczenie, sankcję za wystarczającą, chociażby istniała przyczyna uzasadniająca wykluczenie.Sąd natomiast, w wypadku stwierdzenia, że członek spółdzielni dopuścił się ciężkiego czy uporczywego naruszenia obowiązków członkowskich lub też - w spółdzielni pracy - podstawowych obowiązków pracowniczych, nie może uchylić uchwały wykluczającej, choćby powziął przekonanie, że zastosowanie w rozpoznawanej przezeń sprawie mniej surowej sankcji bardziej odpowiadałoby wychowawczemu założeniu działalności spółdzielni.Z tych względów odmówienie członkowi wykluczonemu prawa domagania się, aby sprawę jego wykluczenia rozpatrzyło walne zgromadzenie w warunkach zachowania norm i zasad, określających sposób zwoływania walnego zgromadzenia oraz tryb obradowania i podejmowania uchwał, nie znajdowałoby prawnego uzasadnienia i w efekcie pozbawiałoby członka wykluczonego tych gwarancji, jakie zapewnia mu ustawa. Dlatego też trzeba uznać prawo członka wykluczonego do żądania uchylenia uchwały walnego zgromadzenia, która została podjęta z tak rażącym naruszeniem przepisów i zasad ustanawiających przesłanki prawidłowego powzięcia i wyrażenia woli przez ten organ spółdzielni, że jest rzeczą niewiadomą, czy zaskarżona uchwała odzwierciedla wolę większości członków spółdzielni i czy tym samym nie narusza ona prawa.W uzasadnieniu zasady prawnej III CO 75/63 z dnia 30.I.1965 r. przekonywająco zauważono, że "treści uchwały nie można oddzielać od sposobu jej powzięcia, bo przepisy postępowania istnieją po to, aby treść wydanej ostatecznie decyzji była prawidłowa". Wypada podzielić wywód prawny cytowanej uchwały, prowadzącej do konkluzji, że sąd nie ma możności orzec o legalności uchwały, jeżeli nie wie, jaka jest rzeczywista wola organu, który ją wydał, bo brak jest wtedy podłoża, na którym mógłby dokonać oceny merytorycznej treści uchwały.Dlatego naruszenie zasad postępowania wewnątrzspółdzielczego może stanowić podstawę uchylenia uchwały walnego zgromadzenia z mocy art. 38 § 2 ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. Nr 12, poz. 61), jeżeli uchybienia natury formalnej miały lub mogły mieć wpływ na jej istotną treść.IIW wypadku gdy chodzi o uchwałę walnego zgromadzenia bezpośrednio wykluczającą członka, a więc gdy decyzja w przedmiocie wykluczenia należy wyłącznie do walnego zgromadzenia, jak to jest np. w rolniczych spółdzielniach produkcyjnych (por. art. 96 cyt. ustawy), wskazane wyjaśnienia i ich wynik można by poczytać za wystarczające. Z chwilą bowiem prawomocnego uchylenia przez sąd uchwały o wykluczeniu z przyczyn formalnych upada zarazem samo wykluczenie. Do wykluczenia członka, choćby na podstawie tych samych faktów i zdarzeń, na jakich oparta była poprzednia, wadliwa formalnie uchwała, potrzeba wówczas podjęcia nowej uchwały przez walne zgromadzenie, należycie zwołane i obradujące.Pytanie składu siedmiu sędziów zakłada jednak istnienie nie takiego stanu faktycznego. Dotyczy ono wypadku typowego, gdy uchwałę wykluczającą członka powzięła rada spółdzielni, a walne zgromadzenie oddaliło odwołanie od uchwały rady. W takiej sytuacji faktycznej wyrok uchylający uchwałę walnego zgromadzenia na skutek nieprawidłowości jej podjęcia pozbawia skuteczności prawnej tylko tę uchwałę, czyli nie przywraca stanu prawnego sprzed wykluczenia. Stan prawny w zakresie stosunku członkostwa określa wówczas nadal uchwała rady spółdzielni wykluczająca członka, w stosunku do którego wykluczenie stało się skuteczne z chwilą doręczenia mu na piśmie zawiadomienia o wykluczeniu wraz z uzasadnieniem (art. 21 § 3 cyt. ustawy).Uchwała walnego zgromadzenia uznana za nieważną wyłącznie z przyczyn formalnych nie niweczy bytu prawnego uchwały rady o wykluczeniu. Toteż uchylenie uchwały walnego zgromadzenia, oddalającej odwołanie od uchwały rady wykluczającej członka, ma w takim razie ten skutek, że sprawa wykluczenia członka podlega ponownemu rozpatrzeniu przez walne zgromadzenie spółdzielni.Jeżeli chodzi o wykluczenie członka spółdzielni pracy, to oznacza to, że sąd, uchylając uchwałę walnego zgromadzenia jako organu odwoławczego na skutek jej wadliwości formalnych, nie może orzec ani o nawiązaniu spółdzielczego stosunku pracy, ani o odszkodowaniu za czas pozostawania bez pracy w związku z wykluczeniem. Członkowi bowiem wykluczonemu z takiej spółdzielni wymienione roszczenia przysługują tylko wówczas, gdy wykluczenie okaże się bezzasadne (art. 128 § 2 i 3 w zw. z art. 127 § 2 i 4 ustawy o spółdzielniach i ich związkach). Bezzasadność zaś wykluczenia polega na tym, że treść zaskarżonej uchwały - a nie postępowanie, które doprowadziło do jej powzięcia - narusza przepisy prawa lub statutu (art. 38 § 2 zd. 2 cyt. ustawy).W związku z tym nabiera szczególnego znaczenia: a) zagadnienie wzajemnego stosunku postępowania wewnątrzspółdzielczego i postępowania przed sądem w sprawie o wykluczenie członka ze spółdzielni oraz b) kwestia, jaki wpływ na wynik postępowania w takiej sprawie ma fakt zgłoszenia przez członka wykluczonego zarzutów zarówno formalnych, jak i merytorycznych. Wystąpienie z obydwoma rodzajami zarzutów nierzadko ma miejsce w sprawach o wykluczenie ze spółdzielni pracy. Członek bowiem wykluczony ze spółdzielni pracy nie może się ograniczyć do podniesienia wyłącznie zarzutów formalnych, jeżeli - obok żądania uchylenia uchwały - dochodzi roszczeń pracowniczych, zależnych od stwierdzenia bezzasadności wykluczenia, i chce, ażeby zapadło co do nich rozstrzygnięcie w orzeczeniu sądowym.Dwa przedstawione tu aspekty nie zostały rozważone w uzasadnieniu zacytowanej uchwały III CO 75/63 z dnia 30.I.1965 r., gdyż rozpoznane w niej zagadnienie prawne wynikło w sprawie ze spółdzielnią mieszkaniową. Tymczasem pytanie prawne przekazane ostatnio przez skład siedmiu sędziów powstało w sprawie ze spółdzielnią pracy, a więc w sprawie, w której konieczne jest szybkie definitywne orzeczenie przez sąd o roszczeniach pracowniczych, dotyczących z reguły reaktywowania stosunku pracy wygasłego wraz z członkostwem (art. 126 § 1 cyt. ustawy) i przywrócenia utraconego na skutek wykluczenia statusu pracownika-spółdzielcy.IIINa konieczność zachowania w postępowaniu przed organami spółdzielni dyscypliny odwoławczej zwrócono uwagę już w "Głównych tezach" do projektu ustawy o spółdzielniach i ich związkach, uchwalonych na Ogólnokrajowym Zjeździe Przedstawicieli Centralnych Organizacji Spółdzielczych w dniu 1 lipca 1957 r. Według tezy 18, "istota samorządu spółdzielczego i występującej w ramach jego więzi członkowskiej wymaga, by wszelkie spory wynikające ze stosunku członkostwa były rozpatrywane przede wszystkim na drodze wewnątrzspółdzielczej pod warunkiem przestrzegania właściwej dyscypliny odwoławczej celem nieprzedłużania sporów". Kierując się tą wytyczną, ustawodawca zamieścił w ustawie o spółdzielniach i ich związkach z dnia 17 lutego 1961 r. przepis (art. 30 § 1), w myśl którego "dochodzenie w drodze sądowej roszczeń wynikających ze stosunku członkostwa jest dopuszczalne po wyczerpaniu postępowania wewnątrzspółdzielczego, przewidzianego w art. 29, lub po bezskutecznym upływie terminów ustalonych w statucie spółdzielni dla podjęcia decyzji przez organ odwoławczy".Wydanie przez walne zgromadzenie uchwały dotkniętej z przyczyn formalnych nieważnością powoduje, że sprawa będąca jej przedmiotem powinna być przekazana ponownie pod obrady walnego zgromadzenia. Stąd wniosek, że nie znalazła ona ostatecznego załatwienia w postępowaniu wewnętrznym spółdzielni. W praktyce powstaje wtedy stan rzeczy równoznaczny z nierozpatrzeniem odwołania członka wykluczonego w statutowym terminie. W tych warunkach już w momencie uprawomocnienia się orzeczenia sądowego, uchylającego uchwałę ze względów formalnych, nastąpiłoby spełnienie przesłanki bezskutecznego upływu terminu ustalonego w statucie spółdzielni dla podjęcia decyzji przez organ odwoławczy (art. 30 § 1 in fine cyt. ustawy). Po upływie zaś tego terminu członek, którego sprawa nie została załatwiona na wewnętrznym forum spółdzielni, nie musi wyczekiwać na jej definitywne zakończenie, lecz może dochodzić ochrony swych praw przed sądem. Unormowanie przyjęte w końcowej części art. 30 § 1 cyt. ustawy zwalnia spółdzielcę od obowiązku kontynuowania postępowania wewnątrzspółdzielczego aż do jego wyczerpania.Naruszenie przez spółdzielcę przepisów i zasad określających postępowanie na walnym zgromadzeniu nie może szkodzić zainteresowanemu spółdzielcy. Dlatego w wypadku, gdy prawa i roszczenia członka wykluczonego stały się przedmiotem rozpoznania przed sądem, nie może on być odesłany ze swoją sprawą z powrotem do postępowania przed organami spółdzielni, jeżeli domaga się merytorycznego załatwienia jej przez sąd.Tak więc - niezależnie od zgłoszenia zarzutów formalnych przeciwko zaskarżonej uchwale walnego zgromadzenia - członek wykluczony może żądać, aby sąd zbadał jego sprawę w zakresie merytorycznej zasadności wykluczenia i powziął w tym przedmiocie rozstrzygnięcie.Gdy taka jest istotna treść żądania powoda, zarzuty formalne, zgłoszone obok merytorycznych, nie mogą mieć decydującego wpływu na wynik sprawy z punktu widzenia celu, do którego zmierza członek wykluczony w sprawie o uchylenie uchwały o wykluczeniu. Wówczas sąd nie może ograniczyć się do wytknięcia wad formalnych zaskarżonej uchwały walnego zgromadzenia, lecz obowiązany jest rozpoznać sprawę w zakresie podstaw wykluczenia, tzn. rozważyć i rozstrzygnąć, czy wskazane w uchwale rady przyczyny wykluczenia znajdują potwierdzenie i czy dostarczyły one podstaw wykluczenia członka.IVOpisany tryb ochrony interesów członka wykluczonego nie wyłącza jednak prawa żądania, aby jego odwołanie, złożone w przepisanym terminie, zostało rozpoznane w należytym postępowaniu przez organ rzeczywiście reprezentujący cały kolektyw spółdzielczy niezależnie od upływu terminu z art. 30 § 1 cyt. ustawy, ustalonego na podjęcie decyzji przez walne zgromadzenie jako organ odwoławczy spółdzielni. Może mu zależeć na tym, aby walne zgromadzenie członków spółdzielni przeprowadziło kontrolę prawidłowości wykluczenia i wypowiedziało się, czy podziela stanowisko rady co do bezwzględnej konieczności usunięcia powoda z grona członków spółdzielni.Jeżeli członek wykluczony w tym kierunku przejawia swoją wolę przed sądem, kładąc nacisk na zarzuty formalne, podniesione przeciw zaskarżonej uchwale walnego zgromadzenia, jego uzasadnione żądanie uchylenia na tej podstawie zaskarżonej uchwały nie może być nie uwzględnione. Nakaz respektowania woli spółdzielcy wywodzi się w takim wypadku z treści wysuniętego przez powoda żądania, skonkretyzowanego przytoczonymi przez niego okolicznościami faktycznymi, i odpowiada założeniom samorządu spółdzielczego, służąc realizacji społeczno-wychowawczego celu spółdzielni.W procesie więc o uchylenie uchwały walnego zgromadzenia, wydanej w zakresie wykluczenia, członek wykluczony może poprzestać na zarzutach formalnych i z powołaniem się tylko na nie żądać uchylenia zaskarżonej uchwały. Wykazanie tych zarzutów przed sądem, gdy okażą się one istotne, sprawi, że sąd uchyli zaskarżoną uchwałę, nie wdając się w merytoryczną ocenę podstaw wykluczenia, co z kolei umożliwi członkowi wykluczonemu popieranie odwołania na walnym zgromadzeniu w postępowaniu wolnym od uchybień formalnych.Wybór co do podstawy faktycznej powództwa (art. 187 § 1 pkt 2 k.p.c.) należy do powoda ze wszystkimi stąd wynikającymi konsekwencjami.O skutkach prawnych ukształtowania swojego roszczenia procesowego powód powinien być przez sąd odpowiednio pouczony w myśl przepisów art. 5 i 460 § 1 k.p.c. Stanowisko powoda w określeniu okoliczności faktycznych, uzasadniających jego żądanie, musi być stanowcze i o tyle wyraźne, aby dostatecznie orientowało w tym, na który z rodzajów zarzutów, ewentualnie łącznie zgłoszonych, kładzie on nacisk. Powód musi się zdecydować, czy chodzi mu o kontynuowanie postępowania wewnątrzspółdzielczego po uchyleniu nieważnej, z przyczyn natury formalnej, uchwały walnego zgromadzenia, czy przeciwnie - zmierza on do uzyskania stanowczego rozstrzygnięcia sądowego co do zasadności wykluczenia i związanych z nim roszczeń pracowniczych, jeżeli wykluczenie zostało dokonane w spółdzielni pracy. Oświadczenie powoda, że oprócz uchylenia zaskarżonej uchwały domaga się nawiązania stosunku pracy i odszkodowania za okres pozostawania bez pracy lub jednego z tych roszczeń, oznacza, że skarży on uchwałę z przyczyn merytorycznych. Nie można bowiem uwzględnić roszczeń pracowniczych, gdyby uchwała miała być uchylona z przyczyn formalnych.VJuż w uchwale z dnia 30.I.1965 r. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że nie każde uchybienie zasadom zwoływania i obradowania walnego zgromadzenia może prowadzić do uchylenia uchwały tego organu spółdzielni, lecz tylko takie uchybienie, które miało lub mogło mieć wpływ na treść zaskarżonej uchwały. Naruszenie norm lub zasad określających tryb zwoływania, tok postępowania i sposób głosowania na walnym zgromadzeniu członków spółdzielni musi być tak poważne, że w rezultacie wykazanej wadliwości formalnej nie można stwierdzić, czy zaskarżona uchwała wyraża rzeczywistą wolę większości członków spółdzielni.Trzeba przestrzec sądy przed pochopnym kwalifikowaniem uchybień formalnych jako mogących mieć wpływ na treść uchwały.Ocena, czy wadliwość w zwołaniu lub obradowaniu walnego zgromadzenia miała lub mogła mieć wpływ na powzięcie uchwały o oznaczonej treści, nie powinna być dokonywana abstrakcyjnie, lecz z uwzględnieniem wszystkich mogących tu zaważyć okoliczności konkretnego wypadku. Na przykład w razie nawet tak rażącej wadliwości, jak niezawiadomienie - wbrew dyspozycji art. 36 § 1 cyt. ustawy - wszystkich członków o terminie lub o uzupełnionym porządku obrad walnego zgromadzenia, należy brać pod uwagę nie tylko liczbę nie powiadomionych członków, liczbę uczestników walnego zgromadzenia oraz głosów zapadłych za i przeciw uchwale, lecz także to, czy wśród osób nie powiadomionych byli członkowie pełniący odpowiedzialne funkcje w spółdzielni lub przejawiający szczególną aktywność w jej działalności.Jeżeli powództwo jest oparte zarówno na zarzutach formalnych, jak i merytorycznych, a sąd dochodzi do wniosku, że te pierwsze są nieuzasadnione lub że wytknięte wadliwości postępowania nie mogły mieć wpływu na treść uchwały, rozpoznaje sprawę w zakresie podstaw wykluczenia niezależnie od tego, które z wymienionych rodzajowo zarzutów powód eksponował jako główne. W takim wypadku sąd uwzględni powództwo, gdy okaże się ono merytorycznie uzasadnione, a oddali je, gdy uzna je za bezpodstawne.Stwierdzenie tak poważnych uchybień formalnych w zwołaniu lub funkcjonowaniu walnego zgromadzenia, że nie pozwalają one uznać zaskarżonej uchwały za rzeczywisty wyraz woli większości członków spółdzielni, świadczy szczególnie ujemnie o działalności organu, powołanego z mocy art. 35 § 1 cyt. ustawy do zwoływania walnych zgromadzeń, lub przewodniczącego walnego zgromadzenia i członków jego prezydium. Zasada samorządności spółdzielni ulega wypaczeniu, gdy walne zgromadzenie spółdzielni, będące jej najwyższym organem (art. 32 § 1 cyt. ustawy), działa niezgodnie z prawem. Występowanie poważnych wadliwości w działaniu walnego zgromadzenia podważa zaufanie członków do zrzeszającej ich spółdzielni. Takie przeto uchybienia formalne podlegają wytknięciu przez sąd w uzasadnieniu wyroku także wówczas, gdy z uwagi na sposób określenia w procesie żądania powoda nie mogły one oddziałać na wynik sprawy.W rażących wypadkach sąd, zgodnie z art. 4 k.p.c., zawiadamia organ nadrzędny nad pozwaną spółdzielnią o stwierdzonych uchybieniach, świadczących o nieprzestrzeganiu przez spółdzielnię przepisów normujących zwoływanie i funkcjonowanie walnych zgromadzeń.