II CR 560/73

SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Stanisława W. działającego przez opiekunkę Mariannę W. przeciwko:1)Elżbiecie W.,2)małoletniej Małgorzacie W., działających przez kuratora, o unieważnienie uznania na skutek rewizji pozwanej i Prokuratora Wojewódzkiego od wyroku Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 28 maja 1973 r. - zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo, nie obciążając powoda kosztami procesu.Uzasadnienie faktycznePowód Stanisław W. zawierając w dniu 17.IV.1959 r. związek małżeński z pozwaną Elżbietą W., uznał w tym samym dniu małoletnią Małgorzatę W., urodzoną dnia 1.III.1959 r. Postanowieniem z dnia 25.III.1972 r. został całkowicie ubezwłasnowolniony z powodu choroby psychicznej - schizofremii przewlekłej.Po uprawomocnieniu się postanowienia o ubezwłasnowolnienie, powód - działając przez swego opiekuna - wystąpił do Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z powództwem o unieważnienie dokonanego przez siebie uznania małoletniej Małgorzaty W., twierdząc, że nie jest jej ojcem.Sąd Wojewódzki uwzględnił powództwo unieważniając dokonane przez powoda uznanie małoletnie Małgorzaty W. W uzasadnieniu wyroku ustalił, że małoletnia pozwana nie jest córką powoda, a jej matka wie, kto jest ojcem. Powód od 1956 r. cierpi na ciężką chorobę psychiczną i od tego czasu nie był zdolny do podejmowania czynności prawnych z pełnym rozeznaniem oraz kierować swoim postępowaniem.Biorąc pod uwagę powyższe ustalenia i powołując się na pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w orzeczeniu z 19.V.1959 r. (OSPiKA 1960, nr 5, poz. 118) uznał, że uznanie jest z mocy prawa nieważne i że w tej sytuacji jego unieważnienie jest możliwe mimo upływu terminu przewidzianego dla powództwa o unieważnienie uznania. Podkreślił ponadto, że interes dziecka nie zostanie naruszony przez unieważnienie uznania, albowiem matka wie, kto jest biologicznym jego ojcem i nie ma przeszkód w ustaleniu ojcostwa tego mężczyzny.Wyrok powyższy zaskarżyli Prokurator Wojewódzki we W. oraz pozwana Elżbieta W. wnosząc o jego zmianę i oddalenie powództwa. Prokurator w swojej rewizji podniósł zarzut obrazy prawa materialnego, a mianowicie art. 80 k.r.o. oraz art. 82 k.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy uwzględniając rewizje zważył, co następuje:Ustalony w sprawie niniejszej stan faktyczny jest prawidłowy. W tej sytuacji zachodzi jedynie potrzeba rozważenia występujących w sprawie zagadnień prawnych.Pierwszym problemem jest kwestia, które przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z 1964 r., czy też kodeksu rodzinnego z 1950 r. mają zastosowanie w sprawie niniejszej. Sąd I instancji zastosował przepisy obecnie obowiązujące i rewizje stanowiska tego nie kwestionują. Jest ono jednak wadliwe, gdyż uznanie dziecka miało miejsce pod rządem kodeksu rodzinnego z 1950 r. Zgodnie bowiem z art. XII przepisów wprowadzających kodeks rodzinny i opiekuńczy z 1964 r., ważność uznania dziecka ocenia się według przepisów obowiązujących w chwili jego dokonania. Ważność uznania małoletniej Małgorzaty W. przez powoda powinna być więc oceniana na podstawie art. 44-46 kodeksu rodzinnego z 1950 r.Drugim i zasadniczym problemem jest zagadnienie, czy wykazanie w postępowaniu o unieważnienie uznania dziecka, że mężczyzna składając oświadczenie o uznaniu, znajdował się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli, powoduje bezwzględną nieważność uznania. Ma ono decydujące znaczenie dla oceny zasadności żądania unieważnienia uznania zgłoszonego przez mężczyznę po upływie terminu przewidzianego w art. 46 kodeksu rodzinnego z 1950 r. (obecnie art. 80 k.r.o.).Sąd Wojewódzki przyjmując bezwzględną nieważność uznania powołał się na stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w orzeczeniu z 19.V.1959 r. w sprawie I CR 485/58 (OSPiKA 1960, nr 5, poz. 118). Sąd Najwyższy w składzie obecnym nie podziela poglądu wyrażonego w powołanym wyżej orzeczeniu, a krytykowanego przez naukę (por. wypowiedzi powołane w Komentarzu do kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - Wydawnictwo Prawnicze 1966, s. 488).Przepis art. 46 k.r. z 1950 r. (podobnie art. 80 k.r.o.) przewidujący możliwość żądania unieważnienia uznania z powodu wady oświadczenia woli, nie rozróżnia wad powodujących bezwzględną oraz względną nieważność uznania. Należy więc przyjąć, że odnosi się on do wszystkich wad oświadczenia woli określonych w dziale V tytułu III przepisów ogólnych prawa cywilnego (obecnie w dziale IV tytułu IV kodeksu cywilnego). Uzasadnia to wniosek, że unieważnienie uznania dziecka dokonanego przez mężczyznę, który w chwili składania oświadczenia woli o uznaniu, znajdował się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli (m. in. z powodu choroby psychicznej), dopuszczalne jest tylko wówczas, gdy wystąpi on z powództwem w terminie przewidzianym w art. 46 k.r. (80 k.r.o.).Bezwzględna nieważność uznania dziecka zachodzi jedynie w takich wypadkach, w jakich - w świetle obowiązującego prawa było ono w ogóle niedopuszczalne. Ma to miejsce między innymi wtedy, gdy składający oświadczenie o uznaniu nie ma zdolności do czynności prawnej z powodu nieukończenia 13 lat lub z powodu ubezwłasnowolnienia całkowitego (art. 49 § 1 p.o.p.c., obecnie art. 12 k.c.), gdy zachodzi domniemanie pochodzenia dziecka z małżeństwa (art. 42 k.r., 62 k.r.о.), gdy, zostało ustalone ojcostwo w drodze orzeczenia sądowego - (art. 43 k.r., 72 k.r.o.).Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy uznając zarzut obrazy prawa materialnego za zasadny, zmienił zaskarżony wyrok i powództwo oddalił (art. 390 k.p.c.). Mając zaś na uwadze stan majątkowy powoda (jest rencistą zobowiązanym do płacenia alimentów) oraz jego stan zdrowia (ubezwłasnowolniony całkowicie z powodu choroby psychicznej), nie obciążył go kosztami procesu: (art. 102 k.p.c.).