III CZP 130/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Ignatowicz. Sędziowie: W. Kuryłowicz, F. Wesely (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Władysławy O. przeciwko Marianowi i Helenie K. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 12 grudnia 1968 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w wypadku zamiany uprawnień objętych treścią prawa dożywocia na dożywotnią rentę wysokość tej renty ustala się jedynie na podstawie pełnej wartości tych uprawnień, czy też wysokość ta może być obniżona z jednej strony - ze względu na ciężką sytuację materialną zobowiązanego przy jednoczesnym uwzględnieniu stanu jego gospodarstwa, a z drugiej strony - ze względu na posiadanie przez uprawnionego innych źródeł dochodu?"uchwalił udzielić następującej odpowiedzi:Dożywotnia renta, zastępująca świadczenie należne z umorzenia dożywocia (art. 913 § 1 k.c.), powinna odpowiadać równowartości świadczeń zastrzeżonych w tej umowie. Jednakże wyjątkowo sąd, dokonując zmiany dożywocia na rentę, może uwzględnić ciężką sytuację majątkową osoby zobowiązanej do świadczeń dla dożywotnika, jak również okoliczność, że dożywotnik ma inne źródło dochodu.Uzasadnienie faktyczneW dniu 15.XII.1947 r. zawarta została notarialna umowa dożywocia, według której powódka przeniosła własność przeszło 25-hektarowego gospodarstwa wraz z budynkami i inwentarzem żywym i martwym: w 3/5 częściach - na rzecz swej córki i jej męża, a w 2/5 - na rzecz swego syna, w zamian zaś pozwani córka i jej mąż zobowiązali się dostarczyć powódce dożywotnie mieszkania oraz zboże z 6 morgów, licząc po 2 kwintale żyta z morgi, tudzież oddać w użytkowanie jedną krowę z obowiązkiem utrzymania tej krowy na swój koszt.Ponieważ pozwani nie wywiązują się od szeregu lat w całości ze swego obowiązku wynikającego z tej umowy, powódka domagała się zasądzenia równowartości nie dostarczonych jej płodów, a nadto - wobec wytworzenia się bardzo złych stosunków między stronami - zamiany uprawnień wynikających z prawa dożywocia na rentę po 1.176 zł miesięcznie.Sąd Powiatowy rozstrzygnął roszczenie powódki o zamianę uprawnień z dożywocia na rentę w ten sposób, że powołując się na przepis art. 913 k.c. zamienił obowiązek dostarczenia zboża i mleka na rentę dożywotnią po 500 zł miesięcznie. Zarazem Sąd Powiatowy przyjął, że ustalenie renty według ścisłego przeliczenia wartości uprawnień i zasądzenia renty po 1.176 zł miesięcznie byłoby nadmiernym obciążeniem gospodarstwa pozwanych. Ponadto renta taka nie jest potrzebna powódce do jej utrzymania, gdyż otrzymuje ona z ZUS-u, jako wdowa po powstańcu wielkopolskim, rentę (obecnie w wysokości 700 zł miesięcznie). Zdaniem Sądu Powiatowego renta z ZUS-u wraz z rentą zamienną z dożywocia po 500 zł miesięcznie zapewni jej całkowite utrzymanie.Sąd Wojewódzki, rozpoznając sprawę na skutek rewizji obu stron, powziął wątpliwość co do wykładni art. 913 k.c. i przedstawił ją w trybie art. 391 § 1 k.p.c. do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Stosownie do treści art. 913 § 1 k.c., jeżeli z jakichkolwiek powodów wytworzą się między dożywotnikiem a zobowiązanym takie stosunki, że nie można wymagać od stron, aby pozostawały nadal w bezpośredniej ze sobą styczności, to sąd na żądanie jednej z nich zamieni wszystkie lub niektóre uprawnienia objęte treścią prawa dożywocia na dożywotnią rentę odpowiadającą wartości tych uprawnień.Użycie przez ustawodawcę sformułowania, że dożywotnia renta ma odpowiadać wartości uprawnień, wskazuje na to, iż renta zamienna stanowi równowartość uprawnień wynikających z umowy dożywocia.Renta ta ma więc charakter ekwiwalentu, a nie charakter alimentacyjny i powinna być z tego względu obliczona według wartości uprawnień wynikających z umowy dożywocia, a nie według potrzeb dożywotnika. Przemawia za tym nie tylko wykładnia gramatyczna i semantyczna przepisu, ale również wykładnia logiczna. Tak więc, gdyby wartość tych uprawnień nie wystarczała do utrzymania dożywotnika, to z tego względu nie można by mu przyznać renty wyższej niż równowartość uprawnień. I odwrotnie: w sytuacji gdy dożywotnik ma środki utrzymania albo gdy renta przekracza koszty utrzymania dożywotnika, to nie można by mu z tych przyczyn nie przyznać w ogóle renty zamiennej bądź przyznać mu ją w ograniczonej wysokości - podobnie jak nie jest zresztą nabywca zwolniony w takich wypadkach od obowiązku dostarczenia dożywotnikowi świadczeń wynikających z umowy dożywocia, określonych w art. 908 § 1 i 2 k.c.Tak samo na wysokość tej renty czy też obowiązków z art. 908 k.c. nie ma wpływu to, że istnieją osoby obowiązane do alimentowania dożywotnika w razie jego niedostatku. Przeciwnie, roszczenie alimentacyjne dożywotnika z reguły nie mogłoby być uwzględnione wskutek braku przesłanki jego niedostatku (art. 133 § 2 k.r.o.) ze względu na posiadanie uprawnień z umowy dożywocia.Warto też zwrócić uwagę na to, że kodeks zobowiązań regulował omawiane zagadnienie nieco inaczej. Mianowicie w art. 605 § 1 stanowił on, że dożywotnia renta (zamienna) powinna być "odpowiednia". Na tle tego sformułowania można by przyjąć jako przesłankę ustalenie wysokości renty zamiennej stosunki życiowe stron. Obowiązujący obecnie przepis art. 913 § 1 k.c. ściśle określił przesłankę wysokości renty. Jest nią wyłącznie równowartość uprawnień.Inna rzecz, że roszczenie dożywotnika z art. 913 § 1 k.c. podlega kontroli pod kątem zgodności ze społeczno-gospodarczym jego przeznaczeniem oraz pod kątem zgodności z zasadami współżycia społecznego w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (art. 5 k.c.). Takiej samej zresztą kontroli podlega także roszczenie dożywotnika z art. 908 § 1 i 2 k.c. co do świadczeń w naturze.Gdyby się więc okazało, że nabywca znajduje się w ciężkiej sytuacji albo że wskutek nadmiernego obciążenia gospodarstwo rolne nie może wypełniać swej roli społeczno-gospodarczej, dożywotnik zaś ma zapewnione inne źródło utrzymania, to renta z art. 913 § 1 k.c. mogłaby ulec z mocy art. 5 k.c. czasowemu obniżeniu, a nabywca mógłby być nawet zwolniony od jej płacenia. Tego rodzaju sytuacje mogą powstać w zasadzie tylko wyjątkowo, np. w razie wypadków losowych.Czy taka właśnie sytuacja zachodzi w niniejszej sprawie, zależeć będzie od oceny stanu faktycznego. Zwrócić jednak należy uwagę na to, że wprawdzie pozwani powołują się na to, iż otrzymali gospodarstwo rolne zaniedbane, ale tu chodzi przecież o gospodarstwo duże, na którym gospodarują od przeszło 20 lat i według twierdzeń powódki mają odłożone 100.000 zł oszczędności (otrzymać też mają spłaty od syna powódki). Z drugiej zaś strony szczególny charakter renty otrzymywanej przez powódkę z ZUS-u i jej rozmiary nie uprawniają jeszcze do wniosku, że jest ona - nawet przy uwzględnieniu jej uprawnień z dożywocia - w lepszej sytuacji od pozwanych. Zresztą powódka twierdziła, że nie otrzymując świadczeń od pozwanych i pobierając uprzednio niższą rentę z ZUS-u, musiała z tego względu zarabiać na życie pracą u sąsiadów.Ostateczna jednak ocena stanu faktycznego sprawy należeć będzie do sądu rozpoznającego rewizję stron.Z przytoczonych zasad Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w uchwale.