III CZP 102/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Olejniczak (sprawozdawca). Sędziowie SN: T. Bukowski, M. Sychowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Marianny D. przeciwko Zygmuntowi i Władysławie małż. D. o zapłatę i zamianę świadczeń dożywotnich na rentę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Toruniu postanowieniem z dnia 6 listopada 1986 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c:"1. Czy zobowiązanie z umowy dożywocia, polegające na wydawaniu dożywotnikowi powtarzających się świadczeń w naturze, wygasa w przypadku pobierania przez uprawnionego równoważnych lub wyższych świadczeń pieniężnych z ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140)?2. Czy mimo istnienia przesłanek z art. 913 § 1 k.c. do zmiany uprawnień objętych treścią prawa dożywocia na dożywotnią rentę powództwo o zamianę dożywocia na rentę podlega oddaleniu, jeśli wartość tych uprawnień jest niższa od świadczeń pobieranych przez dożywotnika na podstawie ustawy wymienionej w pkt 1?"podjął następującą uchwałę:1. Odszkodowanie pieniężne dochodzone przez rolnika - dożywotnika z tytułu zaległych świadczeń w naturze podlega pomniejszeniu o emeryturę lub rentę pobieraną przez niego na podstawie przepisu art. 23 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 23, poz. 140 ze zm.) w związku z przepisem art. 67 ust. 8 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268 ze zm.).2. Okoliczność, że emerytura albo renta pobierana przez rolnika - dożywotnika na podstawie przepisów wymienionych w punkcie 1 przewyższa wartość uprawnień objętych treścią prawa dożywocia, nie stoi na przeszkodzie zamianie tych uprawnień na dożywotnią rentę; okoliczność ta jednak wyłącza dopuszczalność zasądzenia renty.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki w trybie art. 391 k.p.c. zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego. Powódka Marianna D. domagała się zasądzenia od pozwanych Władysławy i Zygmunta D. 23.960 zł tytułem odszkodowania za niezrealizowane przez pozwanych na rzecz powódki świadczenia z tytułu dożywocia w 1985 r., a ponadto domagała się poczynając od dnia 1 stycznia 1986 r. zamiany dożywocia ustanowionego na jej rzecz aktem własności ziemi z dnia 14 czerwca 1973 r. wydanym przez Komisję do Spraw Uwłaszczenia Prezydium PRN w R. na dożywotnią rentę.Sąd Rejonowy w Brodnicy wyrokiem z dnia 28 maja 1986 r. powództwo oddalił. Zdaniem sądu I instancji, żądanie zamiany prawa dożywocia na rentę jest uzasadnione zarówno w świetle przepisu art. 913 § 1 k.c., jak i art. 914 k.c. Na podstawie opinii biegłego ustalono, że roczna wartość prawa dożywocia wynosi 80.600 zł, co czyni 6.717 zł miesięcznie. Powódka otrzymuje z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych świadczenie przyznane jej na podstawie art. 23 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin, które początkowo wynosiło 750 zł miesięcznie, a obecnie wynosi 7.000 zł miesięcznie oraz 2.100 zł dodatku pielęgnacyjnego. Świadczenia otrzymane z ZUS podlegają zaliczeniu na poczet renty, jaka należałaby się powódce na skutek zamiany prawa dożywocia na rentę. Skoro zaś renta wynosiłaby 6.717 zł miesięcznie, a renta z ZUS wynosi 7.000 zł miesięcznie, pozwani nie są obowiązani do płacenia powódce równowartości prawa dożywocia.Co się tyczy odszkodowania za rok 1985 r. - to, zdaniem sądu I instancji, roszczenie jej podlegało oddaleniu zarówno dlatego, że powódka nie udowodniła, by pozwani nie wywiązali się ze świadczeń, jak i dlatego, że równowartość prawa dożywocia za rok 1985 w pełni została pokryta przez świadczenia wypłacane przez ZUS.Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi zawartej w uchwale Sąd Najwyższy miał na uwadze, co następuje:Bezspornym w sprawie jest, że powódce w związku z przekazaniem gospodarstwa rolnego córce i zięciowi za dożywocie przyznane zostało świadczenie pieniężne przewidziane w art. 23 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140 ze zm.) w kwocie po 750 zł miesięcznie. Świadczenie to stosownie do przepisu art. 67 ust. 8 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniach społecznych rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268) przekształcone zostało w stosunku do powódki na emeryturę, której wysokość ulegała stopniowemu wzrostowi i poczynając od dnia 1 marca 1986 r. wynosi w podstawowym wymiarze 7.000 zł miesięcznie, a razem z dodatkiem pielęgnacyjnym - 9.100 zł miesięcznie.Zagadnieniem związku między świadczeniem pobieranym z ubezpieczenia społecznego przyznanym dożywotnikowi na podstawie art. 23 powołanej ustawy z dnia 27 października 1977 r. a rentę wynikłą z zamiany prawa dożywocia na rentą zajmował się Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 24 września 1981 r. III CZP 36/80 (OSNCP 1982, z. 2-3, poz. 82), w której wyraził pogląd, że przy zamianie na rentę świadczeń dożywotnich, należnych z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego następcom przed wejściem w życie ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), renta ta ulega pomniejszeniu o świadczenie pieniężne otrzymywane przez rolnika - dożywotnika na podstawie art. 23 wymienionej ustawy.W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy m.in. stwierdził, że w sytuacji przewidzianej w art. 23 powołanej ustawy chodzi o swoisty ekwiwalent uprawnień przysługujących dożywotnikowi z tytułu dożywocia oraz że brak jest szczególnych wskazań zarówno prawnych, jak i społecznych, które mogłyby przemawiać za nieuwzględnieniem pobranego z tego tytułu świadczenia przez dożywotnika przy zamianie świadczeń dożywotnich na rentę. Ustalona bowiem jest zasada, że świadczenia z ubezpieczenia społecznego podlegają zaliczeniu na rzecz przyznanej renty i rzutują tym samym na jej wysokość.Przytoczony pogląd Sądu Najwyższego i zawarte w uchwale argumenty należy w pełni podzielić, a okoliczność, że stosownie do art. 67 ust. 8 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin świadczenie pieniężne z art. 23 ustawy z dnia 27 października 1977 r. zostało przekształcone na emeryturę lub rentę, stanowisko to potwierdza.W nawiązaniu do punktu 1 uchwały stwierdzić należy, że niewywiązanie się przez dłużnika z obowiązku świadczeń na rzecz dożywotnika objętych treścią prawa dożywocia stanowić może podstawę do wystąpienia przez dożywotnika z roszczeniem odszkodowawczym stosownie do przepisu art. 471 k.c.Szkoda poniesiona przez dożywotnika podlega wyrównaniu w granicach przewidzianych w art. 361 k.c. Jeśli zatem w okresie objętym żądaniem odszkodowania dożywotnik otrzymał świadczenia z ubezpieczenia społecznego, o których poprzednio była mowa, to w zakresie, w jakim świadczenia te pokryły wartość świadczeń objętych treścią prawa dożywocia, szkoda została wyrównana. Odszkodowanie z tytułu zaległych świadczeń może się należeć dożywotnikowi tylko w takim zakresie, w jakim ich wartość nie została pokryta świadczeniem z ubezpieczenia społecznego na podstawie art. 23 ustawy z dnia 27 października 1977 r. w związku z art. 67 ust. 8 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. wymienionej w uchwale.Ogólną zasadą naszego ustawodawstwa bowiem jest to, że zaliczeniu na poczet odszkodowania podlegają świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Co się tyczy odpowiedzi zawartej w punkcie 2 uchwały, to stwierdzić należy, że przedstawione zagadnienie tym tylko różni się od wyjaśnionego w powołanej uchwale Sądu Najwyższego z dnia 24 września 1982 r. III CZP 36/80, że w sprawie niniejszej świadczenie otrzymywane przez dożywotnika z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przedstawia wyższą wartość od wartości świadczeń objętych prawem dożywocia, gdy w sprawie, w której zapadła wymieniona uchwała, sytuacja przedstawiała się odwrotnie i zasądzenie na rzecz dożywotnika renty nie było bezprzedmiotowe, gdyż wyrażała się ona różnicą między wysokością świadczenia z ZUS a wartością świadczeń objętych prawem dożywocia.Sąd Najwyższy jednak podziela pogląd, że okoliczność, iż emerytura pobierana przez dożywotnika z ZUS przewyższa wartość świadczeń objętych prawem dożywocia, nie unicestwia roszczenia dożywotnika o zamianę prawa dożywocia na rentę. O uwzględnieniu powództwa w tym względzie decydują bowiem przesłanki przewidziane w przepisach prawa. W szczególności zamiana taka następuje, jeżeli z jakichkolwiek powodów wytworzą się między dożywotnikiem a zobowiązanym takie stosunki, że nie można wymagać od stron, żeby pozostawały nadal w bezpośredniej ze sobą styczności (art. 913 § 1 k.c.), jak również, na żądanie dożywotnika, jeżeli zobowiązany z tytułu umowy o dożywocie zbył otrzymaną nieruchomość (art. 914 k.c.). Orzeczenie sądu dokonujące zamiany jest orzeczeniem konstytutywnym, nie powodującym wygaśnięcia w całości pierwotnego stosunku dożywocia, lecz jedynie zmianę jego treści. Natomiast oddalenie powództwa, oznaczałoby utrzymanie w mocy dożywocia w dotychczasowym kształcie, co byłoby bezzasadne, jeśli istniały podstawy do jego zamiany na rentę stosownie do art. 913 § 1 i art. 914 k.c.Sąd dokonując zamiany dożywocia na rentą przesądza o tym, że poczynając od daty prawomocności wyroku stosunki miedzy stronami zostały ukształtowane na nowo stosownie do treści wyroku. Nie jest to jednak równoznaczne z zasądzeniem na rzecz dożywotnika renty, której wysokość podlega ustaleniu według wartości świadczeń zamienionych na rentę określonej w dacie zamknięcia rozprawy (art. 316 § 1 k.p.c.). Jeśli okaże się, że dożywotnik pobiera rentę lub emeryturę na podstawie przepisu art. 23 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) w związku z art. 67 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268), które w swej wysokości przewyższają ustaloną przez sąd wartość prawa dożywocia, żądanie zasądzenia ustalonej przez sąd w miejsce prawa dożywocia renty podlegać będzie oddaleniu, skoro roszczenia dożywotnika w tym względzie są aktualne, w pełni zaspokojone świadczeniem pobieranym z ubezpieczenia społecznego.Okoliczność, że takie świadczenia są przez dożywotnika pobierane, nie czyni bezprzedmiotowym powództwa o zamianę prawa dożywocia na rentę nie tylko dlatego, że o takiej zamianie decydują przesłanki z art. 913 § 1 i art. 914 k.c., o czym była już mowa, lecz również dlatego - na co zasadnie zwrócił uwagę Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu swego pytania - że okoliczność, iż w dacie orzekania o zamianie prawa dożywocia na rentę brak jest podstaw do zasądzenia renty, nie oznacza, że sytuacja w przyszłości nie ulegnie zmianie. Może to nastąpić zwłaszcza wówczas, gdy wzrost wartości uprawnień objętych prawem dożywocia będzie szybszy niż wzrost wysokości emerytury lub renty pobieranej przez dożywotnika z ubezpieczenia społecznego. Według bowiem ustalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego dopuszczalna jest zamiana wysokości renty zastępującej świadczenia należne ze stosunku dożywocia na podstawie art. 907 § 2 k.c. (patrz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 maja 1981 r. III CZP 25/81 - OSNCP 1981, z. 12, poz. 230).Renta zastępująca prawo dożywocia powinna bowiem odpowiadać wartości uprawnień objętych treścią prawa dożywocia. Jeśli zatem wartość świadczeń określonych w naturze ulega zmianie w związku ze wzrostem cen, wysokość świadczenia pieniężnego również ulega zmianom. W takim wypadku, gdy pobierana przez dożywotnika emerytura lub renta z ubezpieczenia społecznego, nie będzie już pokrywała zwiększonej wartości świadczeń z dożywocia zamienionych na rentę, może on wystąpić ze stosownym powództwem przewidzianym w art. 907 § 2 k.c. Dla takiego powództwa wyrok sądu, dokonując zamiany prawa dożywocia na rentę, stanowić będzie punkt wyjścia oceny, czy nastąpiła zmiana stosunków (art. 907 § 2 k.c.) uzasadniająca zmianę tego wyroku poprzez zasądzenie renty stanowiącej różnicę między wartością uprawnień objętych poprzednio treścią prawa dożywocia a pobieranym przez dożywotnika świadczeniem z ubezpieczenia społecznego.Z przytoczonych względów udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.