III CZP 36/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Majorowicz (sprawozdawca).Sędziowie SN: H. Dąbrowski, W. Łysakowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Władysławy O. przeciwko Eufrozynie O. i Jolancie O. o zamianę dożywocia na rentę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 12 czerwca 1981 r., do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c:"Czy przy zamianie na rentę świadczeń dożywotnich, należnych z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego następcy przed wejściem w życie ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), renta ta ulega pomniejszeniu o świadczenie pieniężne otrzymane przez rolnika - dożywotnika na podstawie art. 23 wymienionej ustawy?"podjął następującą uchwałę:Przy zamianie na rentę świadczeń dożywotnich, należnych z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego następcom przed wejściem w życie ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), renta ta ulega pomniejszeniu o świadczenie pieniężne otrzymane przez rolnika - dożywotnika na podstawie art. 25 wymienionej ustawy.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki w trybie art. 391 k.p.c. budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego. Powódka Władysława O. wniosła o zamianę dożywocia, ustanowionego na jej rzecz aktem własności ziemi, wydanym przez naczelnika b. powiatu w M. z dnia 25.I.1974 r., na dożywotnią rentę w kwocie 1.500 zł miesięcznie. Poza tym powódka wniosła o zasądzenie od pozwanych na jej rzecz odszkodowania w wysokości równowartości dożywocia zaległego za okres od dnia 1.V.1979 r. po 1.000 zł oraz kosztów procesu.Rozpoznając po raz drugi sprawę, Sąd Rejonowy w Inowrocławiu zamienił ustalone w akcie własności prawo dożywocia na dożywotnią rentę w kwocie 1.500 zł miesięcznie, płatną przez pozwane Eufrozynę O. i Jolantę O. na rzecz powódki, a ponadto zasądził od pozwanych na jej rzecz kwotę 21.000 zł z tytułu zaległych świadczeń, oddalając powództwo w pozostałej części. Sąd ustalił, że między dożywotniczką a zobowiązanymi z tytułu dożywocia wytworzyły się takie stosunki, które uzasadniają na zasadzie art. 913 § 1 k.c. zamianę świadczeń w naturze na rentę. W rewizji pozwane zarzuciły m.in., że Sąd Rejonowy pominął okoliczności, że powódka otrzymuje z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dodatek w wysokości 750 zł miesięcznie, poczynając od dnia 1 lipca 1980 r. Okoliczność tę potwierdził pełnomocnik powódki na rozprawie przed sądem rewizyjnym, wyjaśniając, że dodatek ten powódka otrzymuje w związku z przekazaniem swego gospodarstwa pozwanym córkom.Uzasadnienie prawnePrzechodząc do rozważań nad przedstawionym zagadnieniem prawnym, zauważyć należy, co następuje:Jak wynika z akt sprawy, pozwane użytkowały gospodarstwo od 1958 r. Gospodarstwo to przekazali im rodzice nieformalną umową w zamian za dożywocie. Ojciec pozwanych zmarł, a matka, tj. powódka, pozostaje na ich utrzymaniu. Decyzją naczelnika b. powiatu Mogilno stwierdzono, że pozwane nabyły gospodarstwo rolne po rodzicach na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych. Równocześnie w akcie własności ziemi stwierdzono, że nabywcy nieruchomości ponoszą odpowiedzialność osobistą za świadczenia objęte prawem dożywocie (art. 8 powołanej ustawy). Bezsporne jest w sprawie również, że powódce Zakład Ubezpieczeń wypłaca dodatek w wysokości 750 zł na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140). Obecnie więc, kiedy powódka wystąpiła z żądaniem zamiany świadczeń dożywotnich na rentę, powstaje wątpliwość, czy renta podlega pomniejszeniu o świadczenia pieniężne otrzymywane przez rolnika - dożywotnika z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na podstawie art. 23 ust. 1 powołanej ustawy.Stosownie do tego przepisu rolnikowi, który nieodpłatnie przekazał gospodarstwo rolne zstępnym przed wejściem w życie ustawy, a który osiągnął wiek 65 lat mężczyzna i 60 lat kobieta albo jest inwalidą I lub II grupy i nie ma własnych źródeł dochodu, przysługuje świadczenie pieniężne w wysokości 750 zł miesięcznie, a jeżeli warunki te spełniają oboje małżonkowie, przysługuje im łącznie świadczenie w wysokości 1.000 zł miesięcznie. Z treści tego przepisu wynika, że świadczenia pieniężne przysługują rolnikowi w razie nieodpłatnego przekazania gospodarstwa rolnego zstępnym. W rozważanym przypadku przekazanie gospodarstwa nastąpiło nie pod tytułem darnym, lecz odpłatnie w zamian za ustanowienie na rzecz powódki prawa dożywocia. W tej sytuacji można by mieć wątpliwości, czy powołany art. 23 ustawy ma w danym przypadku w ogóle zastosowanie. Zauważyć jednak należy, że - jak to podkreśla Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu swego postanowienia - rolnicy, którzy oddali swoje gospodarstwo następcom na podstawie umowy dożywocia przed wejściem w życie ustawy, są w myśl powszechnie stosowanej interpretacji uważani za uprawnionych do świadczenia z art. 23 ust. 1 ustawy. Tak też jest w sprawie niniejszej, gdzie powódce przyznano świadczenia z tego przepisu. Przy tym założeniu aktualna staje się wątpliwość prawna przedstawiona w pytaniu skierowanym przez Sąd Wojewódzki w trybie art. 391 k.p.c.Uprawnienia dożywotnika w związku z przekazaniem gospodarstwa rolnego zostały unormowane w ustawie z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym i innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin niejednolicie. W szczególności odmiennie kształtuje się sytuacja w wypadku przekazania przez rolnika gospodarstwa rolnego następcy, a inaczej w przypadku przejęcia takiego gospodarstwa przez Państwo. W pierwszym przypadku następca przejmuje gospodarstwo z ciążącymi na nieruchomości obciążeniami, m.in. z ciążącym prawem dożywocia, przy czym ustawa nie przewiduje dla dożywotnika dodatkowych świadczeń pieniężnych z ubezpieczenia społecznego (art. 48 ust. 2). W drugim natomiast przypadku Państwo odpowiada tylko za zadłużenie dotychczasowego właściciela, ściśle w art. 50 wymienione, m.in. z tytułu obciążeń na rzecz osób trzecich, które zostały ujawnione w księdze wieczystej (art. 50), jednakże dożywotnikowi przysługuje w tym przypadku dodatek z tytułu ubezpieczenia społecznego w wysokości 750 zł miesięcznie (art. 14 ust. 3). Ponadto w obu przypadkach dożywotnikowi przysługują uprawnienia przewidziane w art. 22 ustawy, a więc prawo do bezpłatnego użytkowania działki gruntu rolnego o obszarze do 0,3 ha oraz prawo do korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarczych w rozmiarze niezbędnym do zaspokojenia potrzeb dożywotnika, jeżeli uprawnienia te wchodziły w skład dożywocia i dożywotnik faktycznie z nich korzystał. W orzecznictwie wyłoniło się zagadnienie, czy świadczenie przewidziane w art. 14 ust. 3 ustawy uwzględnia się przy zamianie dożywotnich świadczeń na rentę. Za uwzględnieniem tych świadczeń wypowiedział się Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 26 września 1979 r. III CZP 50/79 (OSNCP z 1980 r., poz. 21), stwierdzając, że przekazanie Państwu gospodarstwa rolnego, obciążonego dożywotnimi świadczeniami, następnie częściowo zamienionymi przez Sąd na rentę w zamian za emeryturę lub rentę - w trybie ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym rolników - zwalnia przekazujących byłych właścicieli od obowiązku płacenia renty do wysokości przyznanego przez ZUS dodatku na podstawie art. 14 ust. 3 wymienionej ustawy. Za koniecznością uwzględnienia świadczenia przewidzianego w art. 14 ust. 2 i 3 ustawy w przypadku zamiany świadczeń dożywotnich za rentę wypowiadał się również Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 19.XII.1978 r. II CR 519/78 (OSNCP z 1979 r., poz. 117).W szczególności w orzeczeniu tym wyjaśniono, że przyjęcie z urzędu na własność Państwa gospodarstwa rolnego z wyłączeniem budynków, które wskutek tego stały się przedmiotem odrębnej własności byłego właściciela przejętego gospodarstwa, nie pozbawia dożywotnika objętego dożywociem uprawnienia do mieszkania w tych budynkach, w wypadku zaś zamiany tego uprawnienia na odpowiednią rentę nie zwalnia byłego właściciela od obowiązku płacenia dożywotnikowi tej renty, chyba że wspomniana renta łącznie z innymi świadczeniami objętymi prawem dożywocia mieści się już w kwocie wypłaconej dożywotnikowi przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych na podstawie art. 14 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin.Przedstawioną wyżej wykładnię przepisów ustawy w odniesieniu do dożywotników, którzy otrzymują świadczenia przewidziane w art. 14, należy odnieść również do sytuacji przewidzianej w art. 23 ustawy. Również w tym przypadku chodzi o swoisty ekwiwalent uprawnień przysługujących dożywotnikowi z tytułu dożywocia. Brak przy tym szczególnych wskazań zarówno prawnych, jak i społecznych, które mogłyby przemawiać za nieuwzględnieniem pobranego z tego tytułu świadczenia przez dożywotnika przy zamianie świadczeń dożywotnich na rentę.Ustalona bowiem jest zasada, że świadczenia z ubezpieczenia społecznego podlegają zaliczeniu na rzecz przyznawanej renty i rzutują tym samym na jej wysokość. Ponadto odmienne stanowisko prowadziłoby do szczególnego uprawnienia dożywotnika, który otrzymał świadczenie z art. 23 ustawy, w porównaniu z uprawnieniami dożywotnika, jeśli gospodarstwo rolne zostało przejęte przez Państwo po wejściu w życie omawianej ustawy.Wprawdzie w przypadku przejęcia gospodarstwa rolnego przez Państwo za emeryturę lub rentę dodatek dla dożywotnika przewidziany w art. 14 ustawy stanowi swoisty ekwiwalent odciążający w pewnym stopniu byłego właściciela gospodarstwa rolnego, na którym w dalszym ciągu ciążą obowiązki wobec dożywotnika, jednakże okoliczność ta, na którą zwraca uwagę Sąd Wojewódzki, nie może być tutaj czynnikiem przesądzającym.Zauważyć bowiem należy, że w przypadku przekazania przez rolnika gospodarstwa następcy ustawa nie przewiduje żadnego świadczenia dla dożywotnika z funduszów społecznych, a na następcy spoczywają w pełni ciężary związane z dożywociem. Ratio legis art. 23 ustawy sprowadza się do przyznania rolnikom, którzy nieodpłatne przekazali gospodarstwo rolne zstępnym przed wejściem w życie ustawy i odpowiadają określonym w tym przepisie warunkom oraz którym nie przysługuje w związku z tym emerytura lub renta, swoistego ekwiwalentu pieniężnego. Przy założeniu, że przepis ten stosuje się również do przekazania gospodarstwa zstępnym na podstawie umowy dożywocia przed dniem wejścia w życie ustawy, rolnicy ci są i tak w sytuacji lepszej od tych, którzy przekazali gospodarstwo nieodpłatnie.Przysługują im bowiem nadal w stosunku do nabywcy uprawnienia z umowy dożywocia, przy czym w przypadku otrzymania świadczenia przewidzianego w art. 23 ustawy świadczenia te należy uwzględnić przy zamianie świadczeń dożywotnich na rentę.Z tych względów na przedstawione pytanie udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.