III CZP 50/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Wasilkowska. Sędziowie SN: S. Dmowski, J. Szachułowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stanisława i Elżbiety małżonków P. przeciwko Józefowi i Zofii małżonkom P. o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Płocku postanowieniem z dnia 15 czerwca 1979 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy powodowie, którzy przekazali gospodarstwo rolne Państwu za rentę w trybie art. 45 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), mogą skutecznie żądać ustalenia, że ich obowiązek płacenia renty ustalonej w zamian za dożywocie na rzecz dożywotników wygasł z chwilą wydania decyzji o przejęciu?"podjął następującą uchwałę:Przekazanie Państwu gospodarstwa rolnego obciążonego dożywotnimi świadczeniami, następnie częściowo zmienionymi przez sąd na rentę w zamian za emeryturę lub rentę - w trybie ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) - zwalnia przekazujących byłych właścicieli od obowiązku płacenia renty do wysokości przyznanego przez ZUS dodatku na podstawie art. 14 ust. 3 wymienionej ustawy. Uzasadnienie faktycznePowodowie w dniu 25.IX.1969 r. na podstawie umowy dożywocia przenieśli prawo własności gospodarstwa rolnego na rzecz pozwanych syna i jego małżonki. Ponieważ wkrótce po tym między stronami wytworzyły się złe stosunki, Sąd na żądanie powodów zmienił część świadczeń objętych prawem dożywocia na rentę w wysokości 1.400 zł miesięcznie. Następnie pozwani przekazali to gospodarstwo Państwu w zamian za rentę. Na podstawie decyzji o przejęciu gospodarstwa przekazujący otrzymali w bezpłatne użytkowanie działkę gruntu pochodzącą z tego gospodarstwa o powierzchni 0,3 ha, rentę miesięczną w wysokości 2.550 zł i zatrzymali własność budynków. Niezależnie od tych świadczeń ZUS przyznał dożywotnikom dodatek w kwocie 750 zł miesięcznie.Po wykonaniu decyzji o przejęciu gospodarstwa na rzecz Państwa zobowiązani z umowy dożywocia wystąpili z powództwem o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego zasądzającego od nich na rzecz dożywotników po 1.400 zł miesięcznie jako pieniężny ekwiwalent niektórych świadczeń dożywotnich.Sąd Rejonowy uwzględnił powództwo przy zastosowaniu art. 910 § 2 k.c., przyjmując, że z chwilą zbycia gospodarstwa nabywca ponosi odpowiedzialność za obciążenie nieruchomości z tytułu umowy dożywocia.Przy rozpoznawaniu rewizji od tego wyroku Sąd Wojewódzki powziął poważne wątpliwości na tle zaskarżonego orzeczenia i przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu przytoczone wyżej pytanie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Na gruncie prawa cywilnego ochronę praw dożywotnika w wypadku zbycia nieruchomości obciążonej prawem dożywocia reguluje art. 910 k.c. Ochrona ta jest związana ze zbyciem nieruchomości obciążonej na podstawie cywilnoprawnej czynności w odniesieniu do każdej nieruchomości niezależnie od jej miejsca położenia i charakteru oraz spełnianych przez nią funkcji społeczno-gospodarczych. W związku z tym należy wspomnieć, że bez względu na to, czy zmiana świadczeń dożywocia z formy in natura na rentę nastąpiła w części lub całości, zamiana taka dotyczy tylko treści świadczeń bez zmiany samego charakteru stosunku, z którego te świadczenia wypływają. Mimo takiej zmiany obciążają one tylko nabywcę nieruchomości i nabywca w całości ponosi odpowiedzialność rzeczową i osobistą za świadczenia objęte tym prawem. Mamy tu więc do czynienia z wyraźnym powiązaniem długu, wynikającym z umowy dożywocia, z własnością nieruchomości. Z chwilą przeniesienia własności nieruchomości zbywca zostaje zwolniony od tej odpowiedzialności.Przy przekazywaniu Państwu obciążonej dożywociem nieruchomości w trybie ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) ochrona praw dożywotnika jest ukształtowana zupełnie inaczej, przy założeniu rozwiązań odmiennych od cywilnoprawnych.Nie mamy tu do czynienia ze zbyciem nieruchomości w drodze czynności cywilnoprawnej, lecz z "przekazywaniem" opartym na decyzji administracyjnej. Przekazanie to może dotyczyć tylko nieruchomości rolnych, i to wszystkich, jakie rolnik posiada na dzień przekazania. Przekazującemu przysługuje prawo zatrzymania budynków, które stają się przedmiotem odrębnej własności od przekazanego gruntu.Zachowuje on też prawo do dalszych uprawnień majątkowych, a mianowicie do świadczeń w naturze, to jest bezpłatnego użytkowania działki o powierzchni 0,3 ha, oraz zasadniczych świadczeń pieniężnych nie pomniejszonych o wartość świadczeń przyznanych ustawą na rzecz dożywotników. Te ostatnie są ukształtowane jako dodatek do samodzielnie przyznanej emerytury czy renty, niezależnie od rozmiarów obciążenia prawem dożywocia przekazanego gospodarstwa.Ta odmienność rozwiązań pozycji zbywcy w rozumieniu art. 910 § 2 k.c. i przekazującego w rozumieniu ustawy z dnia 27 października 1977 r. (Dz. U. Nr 32, poz. 140) oraz odmienne zasady ochrony praw dożywotnika w obu tych źródłach prawa wynikają z faktu, że ustawa stanowi w stosunku do przepisów kodeksu cywilnego lex specialis, która stanowi przejaw organizacyjnej działalności państwa w dziedzinie polityki społecznej i w dziedzinie porządkowania struktury agrarnej. Tego rodzaju działalność zwykle jest działalnością, do której mają zastosowanie przepisy prawa administracyjnego. Za taką kwalifikacją między innymi przemawiają samodzielne unormowania zawarte w ustawie, które nie znajdują oparcia w prawie cywilnym. Pojęcie przekazania, jakie występuje w gruncie ustawy, ma specyficzny charakter, daleko odbiegający od zbycia w rozumieniu art. 910 k.c. Polega on na tym, że w zakresie przekazania zasady kodeksu cywilnego są bądź wyłączone, bądź też mają charakter ograniczonego zastosowania.Z powyższych twierdzeń nieodparcie wynika wniosek, że do przyjęcia wygaśnięcia uprawnień z umowy dożywocia po przekazaniu gospodarstwa Państwu w zamian za rentę lub emeryturę konieczne byłoby zamieszczenie wyraźnego przepisu. Natomiast w ustawie brak takiego przepisu, który by przewidywał przejęcie przez Państwo zobowiązań byłego właściciela z tytułu świadczeń dożywocia wobec osoby trzeciej.Zamieszczone w art. 14 ustawy uprawnienie dożywotnika do pobierania dodatku w wysokości 750 zł miesięcznie jest tylko podkreśleniem stanowiska ustawodawcy, że uprawnienie to kształtuje się jako zaopatrzenie socjalne dla dożywotników w oderwaniu od wartości świadczeń dożywotnich i wartości przekazanego gospodarstwa. To rozwiązanie jednocześnie przemawia za stanowiskiem, że wspomniany dodatek nie zastępuje całości obowiązków określonych w umowie dożywocia.Wobec tego, że przepisy ustawy nie regulują bezpośrednio całości świadczeń dożywotnich po przekazaniu gospodarstwa Państwu, należy uznać za trafne stanowisko, że przekazujący również po przekazaniu gospodarstwa obciążonego dożywociem ponosi odpowiedzialność za świadczenia objęte tym prawem, gdyż w ustawie brak jest przepisu, który by wiązał odpowiedzialność Państwa z tytułu umów dożywocia obciążających przekazywane gospodarstwa. Dodatek ZUS nie zwiększa uprawnień dożywotników wynikających z umowy dożywocia. Ma on zupełnie inny charakter, a mianowicie wspomnianych już świadczeń socjalnych. Dlatego wypłacone świadczenia z ZUS podlegają potrąceniu od wartości świadczeń określonych umową dożywocia. Odmienne rozwiązanie prowadziłoby do społecznie nieuzasadnionego pokrzywdzenia dożywotników i niezasłużonego uprzywilejowania rolników przekazujących gospodarstwa Państwu, którzy otrzymują rentę niezależnie od obciążeń gospodarstwa świadczeniami z umowy dożywocia oraz inne świadczenia, nie wyłączając realizacji prawa do zatrzymania budynków.Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak wyżej.