II UZP 44/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN W. Formański. Sędziowie SN: A. Grymaszewski (sprawozdawca), A. Szczurzewski.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, E. Oborskiego, w sprawie z wniosku Filomeny Z., przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. o świadczenia pieniężne za przekazane gospodarstwo rolne, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie postanowieniem z dnia 5 listopada 1980 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy dyspozycja przepisu art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) przewiduje przyznanie świadczenia pieniężnego rolnikom, którzy przed dniem 1.I.1978 r. przekazali swe gospodarstwa rolne wychowankom z zastrzeżeniem dożywocia, a zatem czy dopuszczalna jest wykładnia tego przepisu zawarta w ust. 21 i 22 zarządzenia nr 2 Prezesa ZUS z 31 stycznia 1980 r. (Dz. Urz. Nr 1-2, poz. 1)?"powziął następującą uchwałę:Świadczenie pieniężne, przewidziane w art. 23 ust. 2 ustawy z dnia 2 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), nie przysługuje rolnikowi, który przed dniem 1 stycznia 1978 r. przekazał gospodarstwo rolne wychowankowi na podstawie umowy o dożywocie. Uzasadnienie faktyczneFilomena Z. zgłosiła w dniu 14.V.1980 r. wniosek o przyznanie świadczenia pieniężnego z tytułu przekazania za dożywocie gospodarstwa rolnego w dniu 11.I.1971 r. swemu siostrzeńcowi Józefowi H. i jego żonie Annie Krystynie H.Decyzją z dnia 4.VI.1980 r. organ rentowy odmówił przyznania świadczeń z uzasadnieniem, że zgodnie z art. 23 pkt 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) świadczenie pieniężne przysługuje rolnikowi, który nieodpłatnie przekazał gospodarstwo rolne zstępnemu przed wejściem w życie ustawy. Ponieważ wnioskodawczyni przekazała gospodarstwo swemu siostrzeńcowi, brak jest podstaw do przyznania żądanego świadczenia.Od tej decyzji odwołała się zainteresowana wywodząc, że siostrzeniec jest jej następcą w rozumieniu art. 75 pkt 2 ustawy i ponieważ przekazała mu gospodarstwo nieodpłatnie, spełnia warunki do uzyskania świadczeń pieniężnych z tego tytułu.Rada Nadzorcza Oddziału ZUS w Bielsku Białej orzeczeniem z dnia 7.VII.1980 r. zmieniła decyzję z dnia 4.VI.1980 r. w ten sposób, że ustalił, iż siostrzeniec Józef H. był wychowankiem wnioskodawczyni. Ustalenia tego Rada Nadzorcza dokonała na podstawie zaświadczenia Urzędu Gminy w O. z dnia 7.VII.1970 r. stwierdzającego, że Filomena Z. prowadziła gospodarstwo rolne wspólnie z siostrą Zofią H. i od najmłodszych lat pomagała jej w wychowaniu dzieci, a szczególnie syna Józefa, i uznała, iż wnioskodawczyni, przekazując swoje gospodarstwo wychowankowi nabyła prawo do świadczeń pieniężnych, zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 27 października 1977 r.Od powyższego orzeczenia odwołał się organ rentowy zarzucając, iż postępowanie dowodowe przeprowadzone przez Radę Nadzorczą nie dało podstawy do przyjęcia, że syn Zofii H. - Józef H. był wychowankiem wnioskodawczyni.Rozpoznając odwołanie, Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych powziął wątpliwości w sprawie i przedstawił zagadnienie prawne o treści cytowanej na wstępie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Świadczenie pieniężne, o którym mowa w art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), przysługuje tylko rolnikowi, który nieodpłatnie przekazał swe gospodarstwo rolne zstępnym przed wejściem w życie tej ustawy.Przez "zstępnych w ujęciu prawnym rozumie się krewnych określonej osoby, którzy od niej pochodzą bezpośrednio lub pośrednio, czyli są z nią spokrewnieni w linii prostej (...)".Ani ustawa, o której mowa, ani też akty prawne, do których ona odsyła, nie zawierają wskazówek uzasadniających wniosek, aby użyte w art. 23 ust. 1 ustawy określenie "zstępni" miało inne znaczenie od nadanego mu kodeksem cywilnym.W związku z tym do kręgu zstępnych nie można zaliczyć dzieci drugiego małżonka (pasierba), wychowanków oraz małżonków tych osób, jak czyni to wyjaśnienie w punkcie 22 instrukcji, stanowiącej załącznik do zarządzenia Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 31 stycznia 1980 r., znak: SR-u-001-1/80, w sprawie realizacji przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych przepisów ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. Urz. Nr 1-2, poz. 1).Przyjęta w tym wyjaśnieniu wykładnia pojęcia "zstępnych" niewątpliwie nawiązuje do art. 75 ust. 1 ustawy, który wyjaśnia użyte w ustawie określenie "następcy" rolnika i utożsamia obydwa te pojęcia, podczas gdy w rzeczywistości są one różne.Drugim istotnym warunkiem prawa do świadczenia przewidzianego w art. 23 ust. 1 ustawy jest nieodpłatne przekazanie gospodarstwa rolnego. Przekazanie natomiast gospodarstwa zstępnemu za dożywocie nie odpowiada treści powołanego przepisu. Umowa o dożywocie, o jakiej mowa w art. 908 k.c., jest formą odpłatnego przeniesienia własności nieruchomości w zamian za zobowiązanie się nabywcy do zaopatrzenia zbywcy dożywotniego utrzymania i dlatego w takich warunkach nie można mówić o nieodpłatności, zwłaszcza że w pewnych okolicznościach istnieje możność zmiany umowy o dożywocie na rentę dożywotnią.Przyjęcie więc w punkcie 21 załącznika Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, iż warunek nieodpłatnego przekazania gospodarstwa rolnego uważa się za spełniony, gdy na rzecz rolnika przekazującego to gospodarstwo zastrzeżone zostało świadczenie z tytułu dożywocia, sprzeczne jest z treścią art. 908 i następnymi k.c., jak również z orzeczeniem w tym zakresie.Z powyższych względów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji podjętej uchwały na podstawie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych.