II CR 519/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Pietrzykowski (sprawozdawca). Sędziowie SN: S. Dmowski, K. Piasecki.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Marianny B. przeciwko Barbarze B. o zapłatę, na skutek rewizji pozwanej od wyroku Sądu Rejonowego w Toruniu z dnia 31 maja 1978 r.oddalił rewizję i zasądził od pozwanej Barbary B. na rzecz powódki Marianny B. kwotę 250 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktyczneAktem własności ziemi nr (...), wydanym przez Wydział Rolnictwa, Leśnictwa i Skupu PPRN w T., zostało stwierdzone, że Barbara B. Na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) stała się z mocy samego prawa właścicielką nieruchomości o powierzchni 11,19 ha położonych w O. oraz że z tytułu nabycia tych działek z mocy samego prawa powstało prawo dożywocia na rzecz Marianny B., przy czym świadczenia dożywotnie obejmują kwotę 600 zł miesięcznie oraz mieszkanie, światło, opał, opiekę lekarską i sprawienie pogrzebu według obowiązujących zwyczajów.Na skutek powództwa Marianny B. Przeciwko Barbarze B. Sąd Rejonowy w Toruniu prawomocnym wyrokiem z dnia 20.VI.1975 r. zamienił część wyżej wymienionych świadczeń dożywotnich na rentę w ten sposób, że określił należność za mieszkanie w kwocie 250 zł miesięcznie, za światło w kwocie 15 zł miesięcznie, za opał w kwocie 35 zł miesięcznie i opiekę lekarską w kwocie 15 zł miesięcznie, co wynosi łącznie rentę w wysokości 350 zł miesięcznie. Jak wynika z uzasadnienia tego wyroku, Barbara B. obowiązana jest wypłacać Mariannie B. rentę miesięczną w tej wysokości obok kwoty 600 zł miesięcznie wymienionej w akcie własności ziemi. Łącznie obciążenie zobowiązanej względem uprawnionej wynosi zatem 950 zł miesięcznie.W pozwie z dnia 15.III.1978 r. powódka Marianna B. żądała zasądzenia od pozwanej Barbary B. kwoty 6.300 zł z odsetkami i kosztami procesu, przy czym kwota ta obejmuje należną powódce rentę po 350 zł miesięcznie, przysługującą jej z mocy prawomocnego wyroku z dnia 20.IV.1975 r., za czas od września 1976 r. do lutego 1978 r. Powódka wskazała, że w związku z przejęciem gospodarstwa rolnego pozwanej na własność Państwa otrzymuje z ZUS rentę w wysokości 600 zł miesięcznie, do zaspokojenia więc przez pozwaną pozostaje kwota po 350 zł miesięcznie. Uwzględniając częściowo powództwo Sąd Rejonowy w Toruniu wyrokiem z dnia 31.V.1978 r. zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwotę 3.600 zł z odsetkami i kosztami procesu, w pozostałej zaś części oddalił powództwo. Sąd ustalił, że decyzją naczelnika gminy w O. z dnia 14.IX.1976 r. gospodarstwo rolne pozwanej przejęło na własność Państwo za rentę, przy czym z przyznanej pozwanej renty w kwocie 1.600 zł miesięcznie ZUS wypłacał powódce z tytułu obciążenia gospodarstwa dożywociem rentę po 600 zł miesięcznie, pozostałą część renty w kwocie po 1.000 zł miesięcznie wypłacał pozwanej. Z dniem 1.I.1978 r. sytuacja zmieniła się o tyle, że powódka otrzymuje z ZUS z tytułu przysługującego jej dożywocia dodatek do renty w wysokości 750 zł miesięcznie, natomiast pozwana pobiera rentę w pełnej wysokości, tj. po 1.600 zł miesięcznie. Sąd Rejonowy, mając na uwadze, że w związku z przejściem gospodarstwa rolnego na własność Państwa pozwana zatrzymała budynki wchodzące w skład tego gospodarstwa oraz użytkuje pochodzącą z tego gospodarstwa działkę o powierzchni 0,5 ha, doszedł do przekonania, iż pozwana powinna płacić powódce po 200 zł miesięcznie, co łącznie z pobieranym przez powódkę dodatkiem po 750 zł miesięcznie wyrównuje przysługującą jej z tytułu dożywocia należność do wysokości 950 zł miesięcznie. Sąd Rejonowy zasądził na rzecz powódki po 200 zł miesięcznie za cały okres objęty sporem, uznał bowiem, że zasady współżycia społecznego przeciwstawiają się obciążeniu pozwanej wyższą kwotą za czas przed dniem 1.I.1978 r., kiedy to pozwana pobierała rentę obniżoną do kwoty 1000 zł miesięcznie.Po rozpoznaniu sprawy na skutek rewizji pozwanej Sąd Wojewódzki w Toruniu postanowieniem z dnia 11.X.1978 r. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne:"Czy rolnik, którego gospodarstwo rolne - obciążone dożywociem, - zostało decyzją naczelnika gminy na podstawie art. 9 i 31 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. (Dz. U. Nr 21, poz. 118) z urzędu przejęte na własność Państwa za rentę, a który zatrzymał dla siebie budynki wchodzące w skład przejętej nieruchomości rolnej (art. 11 ust. 1 cyt. ustawy) użytkuje dożywotnio 0,5 ha gruntów rolnych z tejże nieruchomości, jest nadal zobowiązany do spełnienia całości lub części świadczeń dożywotnich (za okres po przejęciu gospodarstwa rolnego przez Państwo), czy też jest on od tego zobowiązania zwolniony, gdy dożywotnikowi przyznano tzw. dodatek z art. 12, pkt 2 łącznie z art. 14 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 27 października 1977 r. (Dz. U. Nr 32, poz. 140).Uzasadnienie prawneWobec tego, że zagadnienie prawne ze względu na datę przejęcia z urzędu gospodarstwa rolnego pozwanej oraz okres objęty sporem dotyczy nie tylko stanu prawnego obowiązującego obecnie, lecz również obowiązującego przed wejściem w życie powołanej przez Sąd Wojewódzki ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), a nadto że to zagadnienie zostało ujęte zbyt szeroko, wiąże się bowiem z rozstrzygnięciem rewizji w znacznie mniejszym zakresie, Sąd Najwyższy na podstawie art. 391 k.p.c. przyjął sprawę do rozpoznania, przy czym rozważył, co następuje.Trafnie podnosi skarżąca w rewizji, że zgodnie z ustaloną jurysdykcją (por. m.in. orzeczenie SN z 20.VI.1968 r. II CR 236/68, OSPiKA 1969, poz. 254 oraz z dnia 14.XII.1971 r. III CRN 372/71, OSNCP 1972, poz. 112) przepis art. 910 § 2 k.c. należy rozumieć w ten sposób, iż w razie zbycia nieruchomości obciążonej dożywociem nabywca wstępuje z mocy samego prawa w miejsce uprzedniego właściciela będącego stroną stosunku dożywocia. Skarżąca nie dostrzegła jednak, że przepis ten odnosi się do zbycia nieruchomości w drodze czynności cywilnoprawnej, podczas gdy w sprawie niniejszej Skarb Państwa stał się właścicielem gospodarstwa rolnego obciążonego dożywociem z mocy decyzji administracyjnej, mającej swą podstawę w obowiązującej w dacie przejęcia gospodarstwa ustawie z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. Nr 21, poz.118), nabył więc własność w sposób pierwotny.Przepisy wymienionej ustawy nie przewidywały przejęcia przez Państwo zobowiązań byłego właściciela z tytułu świadczeń dożywotnich na rzecz dożywotnika, stanowiąc w art. 7, że Państwo przejmuje na własność nieruchomości wolne od obciążeń, z wyjątkiem niektórych służebności gruntowych oraz niektórych zobowiązań rolnika wobec kółek rolniczych. Wprawdzie art. 50 obecnie obowiązującej ustawy z dnia 27 października 1977 r. rozszerzył zakres odpowiedzialności Państwa za zadłużenia dotychczasowego właściciela, obejmując m.in. zadłużenie z tytułu obciążeń na rzecz osób trzecich hipotekami lub innymi prawami ujawnionymi w księdze wieczystej lub w zbiorze dokumentów, jednakże przepis ten normuje odpowiedzialność za zadłużenia związane z przejęciem gospodarstwa rolnego pod rządem ostatnio wymienionej ustawy.Zarówno art. 18 poprzednio obowiązującej ustawy z 1974 r., jak i art. 22 obecnie obowiązującej ustawy z 1977 r. przewidują dla dożywotnika w związku z przejęciem przez Państwo gospodarstwa rolnego ekwiwalent pieniężny świadczeń dożywotnich. Ekwiwalent ten w zasadzie stanowi zastępcze świadczenie za przysługujące dożywotnikowi przed przejęciem gospodarstwa na własność Państwa świadczenia dożywotnie. W związku ze stanem faktycznym niniejszej sprawy wymaga jednak rozważenia, czy w związku z takim przejęciem gospodarstwa za rentę dotychczasowy właściciel zostaje całkowicie zwolniony z obowiązku spełnienia względem dożywotnika świadczeń objętych dożywociem w wypadku zachowania przez dotychczasowego właściciela odrębnej własności budynków (art. 11 ust. 1 ustawy z 1974 r., art. 51 ust.1 i 2 ustawy z 1977 r.). Otóż zdaje się nie ulegać wątpliwości, że w wypadku takim dożywotnik zachowuje prawo korzystania z mieszkania, zajmowanego we wspomnianych budynkach, i że w tym zakresie uprawnienie przysługujące dożywotnikowi z tytułu umowy dożywocia trwa nadal. W tym bowiem zakresie przejęcie gospodarstwa rolnego przez Państwo w niczym nie zmieniło sytuacji stron stosunku dożywocia. Jeżeli tak, to w konsekwencji należy uznać, że w wypadku, gdy uprawnienie do mieszkania zostało zamienione na odpowiednią rentę, trwa nadal obowiązek b. właściciela wypłacania dożywotnikowi takiej renty, stanowiącej w swej istocie ekwiwalent uprawnienia dożywotnika do mieszkania, które przecież b. właściciel wskutek niekorzystania z mieszkania przez dożywotnika ma do swej dyspozycji. Za takim stanowiskiem pośrednio przemawia dyspozycja art. 22 ust. 3 ustawy z 1977 r., według której w wypadku (przekazania) przejęcia gospodarstwa przez Państwo wraz z budynkami dożywotnik jest uprawniony do bezpłatnego korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarczych, jeżeli uprawnienie to wchodziło w skład dożywocia i dożywotnik faktycznie z niego korzystał. Jeżeli bowiem b. właściciel, zobowiązany z tytułu dożywocia, zachował własność budynków, to przez to dożywotnik nie może się znaleźć w sytuacji mniej korzystnej od tej, jaka by istniała w wypadku przejęcia przez Państwo gospodarstwa rolnego wraz z budynkami.Tak więc przyjęcie z urzędu na własność Państwa gospodarstwa rolnego z wyłączeniem budynków, które wskutek tego stały się odrębnym przedmiotem własności byłego właściciela, nie pozbawia dożywotnika objętego dożywociem uprawnienia do mieszkania w tych budynkach, w wypadku zaś zamiany tego uprawnienia na odpowiednią rentę nie zwalnia byłego właściciela od obowiązku płacenia dożywotnikowi tej renty, chyba że wspomniana renta łącznie z innymi świadczeniami, objętymi prawem dożywocia, mieści się już w kwocie wypłacanej dożywotnikowi przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych na podstawie art. 14 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin - Dz. U. Nr 32, poz. 140 (poprzednio na podstawie art. 18 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne - Dz. U. Nr 21, poz. 118). Skoro bowiem świadczenie pieniężne wypłacane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych stanowi swoisty ekwiwalent uprawnień przysługujących dożywotnikowi z tytułu prawa dożywocia, to o obowiązku byłego właściciela wypłacania dożywotnikowi odpowiedniej renty w zamian za przysługujące mu prawo do mieszkania może być mowa wtedy, gdy ta renta nie mieści się we wspomnianym ekwiwalencie.W niniejszej sprawie przysługujące powódce uprawnienie do mieszkania zostało prawomocnie zamienione na rentę po 250 zł miesięcznie, natomiast zasądzona od pozwanej na rzecz powódki kwota 200 zł miesięcznie nie mieści się ani w pobieranej poprzednio przez powódkę z ZUS części renty po 600 zł miesięcznie, ani w pobieranym obecnie dodatku do renty po 750 zł miesięcznie. Zasądzona kwota stanowi przy tym tylko część renty, na którą zamienione zostało uprawnienie powódki do mieszkania, reszta bowiem objęta została świadczeniami otrzymywanymi przez powódkę z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W tych warunkach zaskarżony wyrok Sądu Rejonowego należy uznać za zgodny z prawem, natomiast rewizję pozwanej za pozbawioną uzasadnionych podstaw rewizyjnych. Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 387 k.p.c. orzekł jak w sentencji.