III CZP 133/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: Z. Wasilkowska (sprawozdawca), B. Łubkowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Franciszka i Zofii małżonków A. przeciwko Mieczysławowi K. o nakazanie złożenia oświadczenia woli, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu - Ośrodek w Kaliszu postanowieniem z dnia 28 czerwca 1968 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy można skutecznie odwołać darowiznę w stosunku do jednego ze współmałżonków, gdy przedmiot tej darowizny stanowi dorobek małżonków wchodzących w skład ich majątku objętego wspólnością ustawową?"udzielił następującej odpowiedzi:Okoliczność, że darowizna została dokonana na rzecz obojga małżonków i przedmiot darowizny wszedł do ich majątku wspólnego, nie stoi na przeszkodzie odwołania darowizny w stosunku do jednego tylko małżonka. W wypadku takim uważa się, że z chwilą skutecznego odwołania darowizny rzecz darowana przestała wchodzić do majątku wspólnego, a udział w niej małżonka, w stosunku do którego darowizna nie została odwołana, staje się jego majątkiem odrębnym.Uzasadnienie faktyczneW wykonaniu umowy darowizny z dnia 2.XI.1969 r. powodowie przenieśli na swą córkę Teresę K. i jej męża Mieczysława K. własność nieruchomości, przy czym z woli darczyńców nieruchomość weszła w skład majątku wspólnego małżonków (art. 33 pkt 2 k.r.o.), co zostało uwidocznione w księdze wieczystej nieruchomości.Oświadczeniem pisemnym z dnia 29.V.1967 r. powodowie odwołali darowiznę w stosunku do Mieczysława K. z powodu rażącej niewdzięczności, a następnie wytoczyli powództwo przeciwko niemu o złożenie oświadczenia, że przenosi na nich po połowie własność połowy nieruchomości objętej darowizną.Sąd Powiatowy powództwo uwzględnił uznając, że zachodziły przesłanki przewidziane w art. 898 § 1 k.c. do odwołania darowizny w stosunku do współobdarowanego Mieczysława K., a Sąd Wojewódzki, rozpoznając rewizję pozwanego, przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. do rozstrzygnięcia pytanie prawne przytoczone wyżej.Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi na powyższe pytanie, Sąd Najwyższy wyszedł z następujących założeń:Sąd Wojewódzki trafnie podkreślił w uzasadnieniu pytania prawnego, że wspólność ustawowa między małżonkami ma charakter współwłasności łącznej (bezudziałowej), co wyłącza możliwość rozporządzenia przez jednego małżonka jego prawem do majątku wspólnego. Żaden z małżonków nie może również rozporządzać ani zobowiązywać się do rozporządzania udziałem, który w razie ustania wspólności przypadnie mu w majątku wspólnym lub w poszczególnych przedmiotach należących do tego majątku (art. 35 k.r.o.). Pozwany Mieczysław K. nie mógłby więc rozporządzić udziałem w nieruchomości stanowiącej - z woli darczyńcy - wspólny majątek obojga małżonków.Z drugiej strony jeśli chodzi o odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności (art. 898 § 1 k.c.), to Sąd Najwyższy w składzie 7 sędziów (OSNCP z 1968 r. z. 12, poz. 199) przyjął, że oświadczenie odwołujące darowiznę nieruchomości nie powoduje przejścia własności nieruchomości z obdarowanego na darczyńcę, lecz stwarza jedynie obowiązek zwrotu przedmiotu odwołanej darowizny stosownie do przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Jeżeli obdarowany, w stosunku do którego darczyńca odwołał darowiznę, nie chce dobrowolnie złożyć oświadczenia woli niezbędnego do przeniesienia własności nieruchomości z powrotem na darczyńcę, to wówczas prawomocne orzeczenie sądu zastępuje odpowiednie oświadczenie woli obdarowanego (art. 54 k.c., art. 1047 k.p.c.).Ponieważ orzeczenie sądu zastępujące oświadczenie woli jednej strony z reguły jest niedopuszczalne w tych wypadkach, w których sama strona nie byłaby uprawniona do złożenia takiego oświadczenia, można by rozumować, że skoro obdarowany małżonek nie mógłby rozporządzić swoim udziałem w przedmiocie darowizny, który wszedł do majątku wspólnego, to niedopuszczalne jest również orzeczenie sądu stwierdzające jego obowiązek rozporządzenia udziałem na rzecz darczyńcy na skutek skutecznego odwołania darowizny. Takie rozumowanie byłoby jednak tylko pozornie trafne.Przede wszystkim zwrócić należy uwagę na to, że w sytuacji, o jakiej mowa, oświadczenie obdarowanego małżonka jest tylko konsekwencją uprzedniego odwołania darowizny, dokonanego wobec tego małżonka. Samo odwołanie darowizny następuje przez złożenie oświadczenia woli ze strony darczyńcy, a zatem nie mamy tu do czynienia, jak to słusznie podnosi Sąd Wojewódzki, z oświadczeniem woli małżonka, ale z oświadczeniem złożonym wobec małżonka.W tych warunkach zgoda małżonka, w stosunku do którego darowizna została odwołana, na przeniesienie z powrotem na darczyńcę własności darowanej rzeczy nie może być traktowana jako rozporządzenie udziałem we wspólnym majątku, a jedynie jako prosta konsekwencja uprzedniego odwołania darowizny.Dalej, art. 898 § 1 k.c., dopuszczający odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności, nie zawiera żadnych ograniczeń o charakterze podmiotowym lub przedmiotowym. Nie wydaje się możliwe, żeby przez dokonanie darowizny na rzecz obojga małżonków i uznanie przedmiotu darowizny za ich majątek wspólny darczyńcy mieli się pozbawić uprawnienia przewidzianego w powyższym przepisie. Tak zaś byłoby w razie przyjęcia, że darowizna ta mogłaby być odwołana tylko jednocześnie w stosunku do obojga małżonków. Gdyby bowiem niewdzięczności dopuścił się tylko jeden małżonek, to byłoby brak podstaw do odwołania darowizny w stosunku do drugiego, a tym samym odwołanie darowizny stałoby się niemożliwe. Również trudna do przyjęcia byłaby koncepcja traktująca niewdzięczność jednego małżonka za równoznaczną z niewdzięcznością obojga, mimo że drugi małżonek mógłby nawet aktywnie przeciwstawiać się aktom niewdzięczności swego współmałżonka i występować w obronie darczyńców.Pozostaje jeszcze do rozważenia sugestia wysuwana przez Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu pytania prawnego, że w sytuacji wyżej opisanej, tj. gdy rażącej niewdzięczności dopuszcza się tylko jeden małżonek, odwołanie darowizny w stosunku do tego małżonka byłoby wprawdzie dopuszczalne, jednakże z tym ograniczeniem, że niedopuszczalne byłoby realizowanie skutków tego odwołania w postaci przeniesienia na darczyńcę własności udziału w przedmiocie darowizny. Na poparcie takiego poglądu można by przytoczyć to, że według art. 405 k.c. (mającego w tym wypadku zastosowanie ze względu na treść art. 898 § 2 k.c.) w sytuacji, gdy nie jest możliwe wydanie uzyskanej korzyści w naturze, bezpodstawnie wzbogacony obowiązany jest do zwrotu wartości tej korzyści. Można by więc rozumować, że w razie odwołania w stosunku do jednego małżonka darowizny rzeczy wchodzącej do majątku wspólnego, zachodzi - ze względu na istotę tego majątku i odpowiednie przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - niemożliwość wydania w naturze darowanej rzeczy, darczyńca więc miałby jedynie w stosunku do tego małżonka roszczenie pieniężne.Jednakże również i ten pogląd nie byłby prawidłowy. Ograniczałby on bowiem - bez wyraźnej podstawy prawnej, a także bez istotnej potrzeby - uprawnienia darczyńcy z art. 898 k.c., zasługujące z punktu widzenia zasad współżycia społecznego na szczególną ochronę (ochrona przed rażącą niewdzięcznością ze strony obdarowanego). Dlatego też rozwiązania należy szukać w innej płaszczyźnie.W uchwale Całej Izby Cywilnej z dnia 13.IV.1956 r. I CO 39/55 (OSN 1956 r. z. III, poz. 61) Sąd Najwyższy przyjął, że z chwilą prawomocnego orzeczenia przepadku całości lub części majątku jednego z małżonków, przedmioty majątkowe, których przepadek dotyczy z samego prawa, przestają być majątkiem wspólnym, tj. majątkiem objętym wspólnością ustawową. Szukając analogii w tej uchwale, można przyjąć, że z chwilą skutecznego odwołania darowizny w stosunku do jednego z małżonków, przedmiot objęty darowizną przestaje być majątkiem wspólnym. Wprawdzie przy przepadku mienia przekształcanie przedmiotu wchodzącego do majątku wspólnego w przedmiot stanowiący własność odrębną następuje, jak to przyjął Sąd Najwyższy w powołanej uchwale, z samego prawa, co nie byłoby możliwe do przyjęcia przy odwołaniu darowizny, skoro skuteczność tego odwołania podlega ocenie sądu, jednakże w ostatecznym rezultacie zachodzi daleko idące podobieństwo sytuacji. Wobec skutecznego odwołania darowizny w stosunku do jednego małżonka darowana rzecz nie może już nadal wchodzić do majątku wspólnego. Konsekwencją tego stanu rzeczy jest to, że udział w przedmiocie darowizny tego małżonka, w stosunku do którego darowizna nie została odwołana, staje się jego majątkiem odrębnym. Współwłaścicielami majątku objętego darowizną staną się w ostatecznym rezultacie darczyńcy i ten obdarowany małżonek, w stosunku do którego nie nastąpiło skuteczne odwołanie darowizny.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi objętej sentencją uchwały.