I CO 39/55

Uzasadnienie faktyczneSąd Najwyższy w obecności Wiceministra Sprawiedliwości i Zastępcy Prokuratora Generalnego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej rozpoznawał w trybie art. 24 § 1 prawa o ustroju sądów powszechnych wniosek Ministra Sprawiedliwości o ustalenie przez Sąd Najwyższy wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie przepadku majątku jednego z małżonków w odniesieniu do przedmiotów poddanych wspólności ustawowej.Po wysłuchaniu sprawozdania Sędziów Sprawozdawców oraz wniosków Zastępcy Prokuratora Generalnego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej Sąd Najwyższy ustalił następujące wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie przepadku majątku jednego z małżonków w odniesieniu do przedmiotów poddanych wspólności ustawowej.I. Zagadnienie, w jaki sposób mają być wykonywane orzeczenia o przepadku majątku jednego z małżonków w stosunku do przedmiotów objętych wspólnością ustawową, wywołuje w dotychczasowej praktyce znaczne trudności. Wykonywanie orzeczeń o przepadku majątku należy w myśl art. 8 dekretu z dnia 22 października 1947 r. (Dz. U. Nr 65, poz. 390) do organów administracji państwowej i odbywa się w trybie administracyjnym. Jednakże na podstawie art. 10 i 11 tego dekretu sądy powszechne powołane są do orzekania o roszczeniach osób trzecich, o ile należące do nich przedmioty lub prawa majątkowe zostały dotknięte orzeczeniem o przepadku lub o zabezpieczeniu przepadku. Do zakresu działania sądów należy zatem także rozstrzyganie wszczętych przez jednego z małżonków spraw o zwolnienie przedmiotów lub praw majątkowych poddanych wspólności ustawowej, których objęcie nastąpiło przy wykonywaniu orzeczenia o przepadku majątku drugiego małżonka.Celem ujednolicenia praktyki sądów w tym zakresie i usunięcia powstających wątpliwości zachodzi konieczność wyjaśnienia normujących to zagadnienie przepisów prawnych.II. W dotychczasowym orzecznictwie i literaturze prawniczej wyrażono pogląd, że orzeczenie o przepadku majątku jednego z małżonków może być wykonywane w stosunku do przedmiotów objętych wspólnością ustawową dopiero po ustaniu wspólności lub zniesieniu jej na podstawie art. 24 § 1 kod. rodz.Pogląd ten nie jest trafny. Prawidłowa bowiem wykładnia właściwych przepisów prowadzi do następującego wyniku.Z chwilą prawomocnego orzeczenia przepadku całości lub części majątku jednego z małżonków przedmioty majątkowe, których przepadek dotyczy, z samego prawa przestają być majątkiem wspólnym, tj. majątkiem objętym wspólnością ustawową. Przedmioty te stają się współwłasnością Państwa i drugiego małżonka w częściach równych. Sama zaś wspólność ustawowa nie ustaje i obejmuje pozostałe przedmioty majątkowe, których przepadek nie dotyczy, jako też dorobek małżonków nabytych po orzeczeniu przepadku.Taka wykładnia znajduje uzasadnienie w niżej przedstawionych rozważaniach.III. W myśl art. 4 dekretu z dnia 22 października 1947 r. o przepadku majątku (Dz. U. Nr 65, poz. 390) orzeczenie o przepadku majątku powoduje z mocy samego prawa przejście na rzecz Państwa wszystkich przedmiotów i praw majątkowych osoby, w stosunku do której orzeczono przepadek, z wyjątkiem przedmiotów i praw, o których mowa w dalszych ustępach tego przepisu. Dekret nie przewiduje wyjątku dla praw małżonka do przedmiotów objętych wspólnością ustawową. Także i te prawa przechodzą na Państwo, które w konsekwencji nabycia praw małżonka dotkniętych przepadkiem stałoby się w tym zakresie wraz z drugim małżonkiem podmiotem praw do majątku wspólnego.Istota wspólności ustawowej jako instytucji nieodłącznie związanej z małżeństwem sprawia, że podmiotami praw do majątku objętego taką wspólnością mogą być tylko małżonkowie. Wobec wstąpienia Państwa w prawa małżonka dotkniętego przepadkiem powstaje zatem sytuacja, w której wspólność ustawowa zarówno co do tych praw, jak i co do odpowiednich praw drugiego małżonka, kontynuowana być nie może.Kodeks rodzinny wymienia jako przyczynę ustania wspólności ustawowej z samego prawa jedynie ubezwłasnowolnienie małżonka (art. 24 § 2). Taki sam skutek, z natury rzeczy, wywołuje śmierć jednego z małżonków, rozwód lub unieważnienie małżeństwa.Orzeczenie o przepadku majątku jednego z małżonków nie wykazuje jakiejkolwiek analogii do przytoczonych wyżej zdarzeń powodujących ustanie wspólności i skutkować takiego ustania nie może. Nadto orzeczenie o przepadku może obejmować pewną tylko część majątku małżonka lub poszczególne przedmioty majątkowe (art. 1 ust. 1 i art. 3 dekretu). Zresztą nawet gdy orzeczono przepadek całego majątku, przedmiot przepadku nie pokrywa się w pełni z przedmiotem wspólności ustawowej. Stosownie bowiem do art. 4 pkt 2) dekretu przepadek nie dotyczy szeregu przedmiotów, które z reguły są objęte wspólnością ustawową i z punktu widzenia dobra rodziny mają szczególne znaczenie. Poza tym przepadek w myśl art. 5 ust. 1 dekretu obejmuje wyłącznie majątek istniejący w dacie orzeczenia o przepadku, nie dotyczy więc przedmiotów i praw majątkowych nabytych przez małżonków po tej dacie.W świetle przytoczonych przesłanek brak zatem dostatecznej racji prawnej, która pozwalałaby uznać orzeczenie o przepadku majątku jednego z małżonków za powód ustania wspólności ustawowej ustanowionej przez kodeks rodzinny jako najbardziej celowy i odpowiadający interesom rodziny system stosunków majątkowych w małżeństwie. Jedynie natomiast słuszny, odpowiadający intencji ustawodawcy i prowadzący do pożądanych rozwiązań praktycznych jest wniosek, że z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia o przepadku (art. 5 ust. 2 dekretu) zakres majątku objętego wspólnością ustawową ulega ograniczeniu przez wyłączenie przedmiotów i praw majątkowych dotkniętych przepadkiem.Sytuację, w której majątek dotychczas objęty wspólnością ustawową przestaje podlegać tej wspólności, normuje art. 25 kod. rodz. Przepis ten ma na uwadze całkowite ustanie wspólności ustawowej. Nasuwa się jednak z logiczną koniecznością odpowiednie jego stosowanie także w specyficznej sytuacji, polegającej na odjęciu charakteru majątku wspólnego nie całemu majątkowi, lecz tylko jego części, mianowicie przedmiotom i prawom majątkowym dotkniętym przepadkiem. Jeśli zaś chodzi o przedmioty nie objęte przepadkiem, jak również przedmioty nabyte po dacie orzeczenia o przepadku, stosunki majątkowe małżonków nie ulegają żadnej zmianie, pozostają więc oni nadal we wspólności ustawowej.Takie samo rozwiązanie należałoby przyjąć w razie orzeczenia przepadku całości lub części majątku obojga małżonków. I wówczas utraciłyby charakter majątku wspólnego przedmioty majątkowe, których dotyczy przepadek, natomiast co do innych przedmiotów już istniejących, jak również tych, które małżonkowie nabędą po orzeczeniu przepadku, wspólność ustawowa trwałaby nadal.Wreszcie takie same skutki wywołuje orzeczenie o przepadku, gdy stosunki majątkowe między małżonkami normowane są umową przewidzianą w art. 28 kod. rodz.IV. Przedstawiona wyżej wykładnia ogranicza do ram koniecznych skutki przepadku majątku w dziedzinie stosunków majątkowych rodziny a równocześnie zabezpiecza w pełni prawo Państwa i ułatwia ich urzeczywistnienie.Z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia o przepadku (art. 5 ust. 2 dekretu) Państwo z samego prawa staje się właścicielem w połowie wszystkich przedmiotów majątkowych objętych przepadkiem i może swym udziałem rozporządzać. Udział we wspólności drugiego małżonka stanowi jego majątek osobisty (nie objęty wspólnością ustawową). Jeśli w skład majątku wspólnego wchodzi nieruchomość zapisana w księdze wieczystej jako przedmiot wspólności ustawowej, samo orzeczenie o przepadku całego majątku lub danej nieruchomości stanowi podstawę wpisu współwłasności Państwa i drugiego małżonka (art. 22 prawa o księgach wieczystych).V. Rozważenia wymaga wreszcie kwestia rozgraniczenia jurysdykcji sądowej i drogi postępowania administracyjnego przy realizacji praw Państwa jako współwłaściciela przedmiotów i praw majątkowych wyłączonych ze wspólności.W trybie administracyjnym z wyłączeniem drogi sądowej odbywa się wykonanie orzeczenia o przepadku lub o zabezpieczeniu przepadku, polegające na odebraniu majątku od małżonka, którego przepadek dotyczy (art. 8 dekretu), z zastrzeżeniem jednak ochrony sądowej praw służących osobom trzecim z mocy art. 10 i 11 dekretu.Jeśli natomiast chodzi o spory między Państwem z drugim małżonkiem wynikające ze współwłasności majątku objętego przepadkiem, to spory takie powinny być jako sprawy cywilne rozstrzygane w drodze sądowej. Do takich spraw należy zaliczyć między innymi spory dotyczące zarządu rzeczą wspólną (art. 83 i 84 pr. rzecz.), rozporządzania nią (art. 82. pr. rzecz.), podziału pożytków (art. 90 i 91 pr. rzecz.), ponoszenia ciężarów (art. 92 pr. rzecz.) i podziału majątku (art. 17 ustawy o postępowaniu niespornym w sprawach rodzinnych oraz z zakresu kurateli).