III CZP 61/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN M. Sychowicz. Sędziowie SN: T. Bielecki (sprawozdawca), T. Miłkowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Wiesławy K. z udziałem Skarbu Państwa - Urzędu Skarbowego W.-K. o zniesienie współwłasności po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki we Wrocławiu postanowieniem z dnia 20 sierpnia 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w świetle unormowania zawartego w art. 52a § 3 kodeksu wykroczeń (Dz. U. z 1986 r. Nr 39, poz. 193) orzeczenie przepadku rzeczy należącej do majątku wspólnego małżonków także uprawnia małżonka osoby ukaranej do dochodzenia roszczeń w drodze procesu cywilnego?"podjął następującą uchwałę:W świetle unormowania zawartego w art. 52a § 3 kodeksu wykroczeń (Dz. U. z 1986 r. Nr 39, poz. 193 ze zm.) orzeczenie przepadku rzeczy należącej do majątku wspólnego małżonków uprawnia małżonka osoby ukaranej do dochodzenia roszczeń w drodze procesu cywilnego. Uzasadnienie faktyczneOrzeczeniem Kolegium do Spraw Wykroczeń przy Naczelniku Dzielnicy W. - P.P. z dnia 1 grudnia 1986 r. - które utrzymane zostało w mocy przez Kolegium II instancji - mąż wnioskodawczyni Franciszek K. ukarany został grzywną w kwocie 50.000 zł za popełnienie wykroczenia z art. 52a § 1 kodeksu wykroczeń (w skrócie k.w.), wprowadzonego ustawą z dnia 24 października 1986 r. o zmianie niektórych przepisów prawa o wykroczeniach (Dz. U. Nr 39, poz. 193). Na podstawie § 3 art. 52a kolegium do spraw wykroczeń orzekło m.in. przepadek - na rzecz Skarbu Państwa - samochodu osobowego marki "Polonez", służącego do popełnienia wykroczenia. Samochód ten stanowił przedmiot majątku wspólnego (dorobek) Franciszka i Wiesławy małżonków K.W dniu 10 stycznia 1987 r. Wiesława K. wystąpiła do Sądu Rejonowego dla W. - F. o zniesienie współwłasności orzeczonego samochodu - między nią i Skarbem Państwa (Urzędem Skarbowym w W.). Żądała przyznania jej na wyłączną własność samochodu i zasądzenia od niej na rzecz Skarbu Państwa spłaty stanowiącej równowartość połowy pojazdu.Postanowieniem z dnia 13 maja 1987 r. Sąd Rejonowy zniósł współwłasność w ten sposób, że samochód przyznał na wyłączną własność Wiesławie K. i zasądził od niej na rzecz Skarbu Państwa spłatę w kwocie 750.000 zł z 8 % od daty uprawomocnienia się orzeczenia. Sąd ten ustalił m.in., że Franciszek i Wiesława K. pozostają w związku małżeńskim od dnia 11 października 1960 r. W dniu 16 września 1983 r. zakupili sporny samochód osobowy, który stanowi ich dorobek. Wartość pojazdu - w chwili orzekania - wynosiła 1.500.00 zł. Sąd Rejonowy uznał, że samochód - wskutek orzeczonego przez kolegium przepadku - stał się współwłasnością w częściach ułamkowych (po 1/2) Skarbu Państwa i wnioskodawczyni. Z tego względu każdy ze współwłaścicieli może żądać zniesienia współwłasności (art. 210 k.c.).Uczestnik postępowania (Skarb Państwa) wnosił o zniesienie współwłasności przez przyznanie mu spłaty udziału w wysokości - według opinii biegłego - 750.000 zł. Uwzględniając zgodne stanowisko uczestników postępowania co do wartości rzeczy i sposobu jej podziału Sąd Rejonowy - przy zastosowaniu art. 212 § 2 k.c. - orzekł jak w sentencji.Wymienione postanowienie zaskarżyli: uczestnik postępowania (Skarb Państwa) i prokurator, który przystąpił do udziału w sprawie (art. 7 i 60 § 2 k.p.c.).Rewizja Skarbu Państwa zawiera żądanie zmiany zaskarżonego postanowienia i oddalenia wniosku lub jego uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania; rewizja prokuratora zawiera zaś żądanie zmiany orzeczenia przez oddalenie wniosku.W obu rewizjach zarzucono naruszenie art. 52a § 3 k.w. przez błędną jego wykładnię (art. 368 pkt 1 k.p.c.).Zdaniem rewidujących wnioskodawczyni nie może być uznana za współwłaścicielkę (ze Skarbem Państwa) spornego samochodu, gdyż - zgodnie z brzmieniem art. 52a § 3 k.w. - w razie popełnienia wykroczenia określonego w § 1 tego artykułu można orzec przepadek przedmiotów, które służyły lub były przeznaczone do jego popełnienia także wówczas, gdy nie stanowiły one własności sprawcy. Przepadkowi - w danym wypadku - uległ zatem cały samochód, a nie udział sprawcy wykroczenia we współwłasności tego przedmiotu.W takim zaś razie właściciel lub współwłaściciel przedmiotu, którego przepadek orzeczono, powinien kierować swe roszczenie do sprawcy czynu, nie zaś do Skarbu Państwa.Rozpoznając sprawę na skutek rewizji Skarbu Państwa i prokuratora Sąd Wojewódzki we Wrocławiu uznał, że powstało zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości i zagadnienie to - przytoczone w sentencji uchwały - przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarówno w kodeksie karnym (art. 38 pkt 6) jak i w kodeksie wykroczeń (art. 28 § 1 pkt 3) przewidziana jest kara dodatkowa w postaci przepadku rzeczy. Sąd w postępowaniu karnym i kolegium do spraw wykroczeń (w postępowaniu o wykroczenia) mogą orzec przepadek narzędzi lub przedmiotów, które służyły lub były przeznaczone do popełnienia przestępstwa (art. 48 § 1 k.k.) i wykroczenia (art. 28 § 2 w związku z art. 30 § 1 k.w.). W zasadzie przepadek obejmuje przedmioty stanowiące własność sprawcy, jednakże, gdy przepis szczególny to przewiduje, obejmuje także przepadek przedmiotów będących własnością innych osób (art. 48 § 3 k.k. i art. 30 § 2 k.w.). Takim szczególnym przepisem jest np. art. 273 § 3 k.k. i 52a § 3 k.w. Orzeczenie przepadku w obu wypadkach ma charakter fakultatywny.Kara przepadku rzeczy zarówno, gdy obejmuje przedmioty, które posłużyły sprawcy do popełnienia przestępstwa lub wykroczenia, jak i te przedmioty, których posiadanie jest zabronione, stanowi karę dodatkową o charakterze majątkowym. W obu też przypadkach chodzi o pozbawienie sprawcy korzyści majątkowej uzyskanej z przestępstwa lub wykroczenia.W uzasadnieniu przedstawionego pytania prawnego słusznie Sąd Wojewódzki zwrócił uwagę, że kara - zarówno zasadnicza, jak i dodatkowa - przede wszystkim ma na celu zadanie dolegliwości sprawcy czynu. Kara dodatkowa przepadku rzeczy więc nie powinna dotykać innych osób - w tym również małżonka sprawcy czynu zabronionego przez ustawę. Pogląd ten zgodny jest z kierunkiem zmian ustawodawczych, u podłoża którego leży zasada ochrony rodziny (zabezpieczenie jej materialnych podstaw egzystencji). Zmiany te - zapoczątkowane uchwałą Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 1956 r. I CO 39/55, zawierają wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie przepadku majątku jednego z małżonków w stosunku do przedmiotów poddanych wspólności ustawowej (OSN 1956/2/61 - znalazły swoje unormowanie w licznych przepisach zwłaszcza w art. 1251 i 1252 kodeksu karnego wykonawczego (k.k.w.), znowelizowanego ustawą z dnia 19 grudnia 1975 r. o zmianie ustawy - kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 45, poz. 234). Wszystkie te unormowania wyrażają tendencję ustawodawcy do ochrony i zabezpieczenia podstaw materialnych rodziny. W tym też kierunku zmierza orzecznictwo Sądu Najwyższego. Jego wyrazem - w ostatnim okresie - jest uchwała z dnia 23 grudnia 1986 r. III CZP 94/86 (OSNCP 1988, z. 1, poz. 11). Zgodnie z jej treścią - orzeczenie przepadku rzeczy, na podstawie art. 48 § 1 k.k., stanowiącej dorobek małżonków, uprawnia małżonka osoby skazanej do dochodzenia przysługujących temu małżonkowi roszczeń w drodze procesu cywilnego (art. 369 k.p.k.). Kara dodatkowa przepadku rzeczy nie stanowiącej - w całości lub części - własności sprawcy dotyka praw osób nie będących stronami w postępowaniu karnym. Osoby takie wobec braku przymiotu strony nie mają wpływu na treść orzeczenia o przepadku rzeczy. Nie oznacza to jednak, by nie przysługiwały im żadne uprawnienia w zakresie przeciwdziałania skutkom orzeczeń o przepadku rzeczy, do których roszczą sobie prawa. Ustawodawca nie przyznając tym osobom prawa brania udziału w postępowaniu karnym, przewiduje w art. 369 k.p.k., że osobie nie będącej stroną, która rości sobie prawo do rzeczy objętych orzeczonym przepadkiem, przysługuje prawo dochodzenia swoich roszczeń w drodze procesu cywilnego.W ten sposób zostaje - z jednej strony - zapewnione wymaganie sprawności postępowania karnego, które uległoby przewlekłości przez udział w nim osób roszczących sobie prawo do rzeczy objętych przepadkiem, a z drugiej zaś strony ochrona praw tych osób do wspomnianych rzeczy może być realizowana. Kompetencje w tym zakresie zostały przekazane - przepisem art. 369 k.p.k. - sądowi cywilnemu.Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenie nie zawiera odpowiednika art. 369 k.p.k. W związku z powyższym powstaje pytanie, czy art. 369 k.p.k. może być stosowany w drodze analogii do sytuacji, gdy w postępowaniu o wykroczenie orzeczono przepadek przedmiotu (rzeczy) służącego sprawcy do popełnienia wykroczenia, stanowiącego własność osoby trzeciej lub współwłasność sprawcy i tej osoby. Na pytanie to należy udzielić odpowiedzi twierdzącej, gdyż w obu wypadkach (art. 48 § 3 k.k. i art. 30 § 2 k.w.) zachodzi podobieństwo prawne stanu faktycznego.Odrzucenie możliwości stosowania w drodze analogii art. 369 k.p.k. w stanie faktycznym, gdy osoba trzecia jest wyłącznym właścicielem rzeczy (lub jest ze sprawcą jej współwłaścicielem), co do której orzeczony został - w postępowaniu w sprawach o wykroczenia - przepadek, nie byłoby uzasadnione prawnie i społecznie, a w pewnych wypadkach prowadziłoby do skutków rażąco niesprawiedliwych i sprzecznych z dyrektywami wymienionymi w art. 4 k.c. Miałoby to np. miejsce w razie orzeczenia przepadku samochodu osobowego, użytego przez sprawcę do popełnienia wykroczenia z art. 52a k.w. bez wiedzy właściciela (współwłaściciela) lub za wiedzą, lecz wbrew jego woli.Rozwiązanie, według którego w takiej sytuacji poszkodowanemu przysługuje tylko roszczenie przeciwko sprawcy o odszkodowanie z czynu niedozwolonego, byłoby niewystarczające, gdyż sprawca (z reguły) nie posiada majątku na zaspokojenie wierzyciela. W razie zaś gdy użyty - w opisanych okolicznościach pojazd mechaniczny - stanowił składnik majątku dorobkowego małżonków, droga o odszkodowanie przeciwko sprawcy czynu - ze względu na istotę wspólności ustawowej - byłaby wyłączona. Małżonek niewinny więc poniósłby również skutki ekonomiczne, orzeczonej w stosunku do drugiego z małżonków kary dodatkowej przepadku rzeczy. Takie rozwiązanie jednak nie dałoby się pogodzić z treścią art. 4 k.c.Nie można wreszcie tracić z pola widzenia, że wykroczenie zawiera mniejszy stopień społecznego niebezpieczeństwa niż przestępstwo. Trudno byłoby - w związku z tym - znaleźć dostateczne podstawy do przyjęcia, że w wypadku orzeczenia kary dodatkowej przepadku rzeczy w postępowaniu karnym osoba trzecia, która rości sobie prawo do rzeczy objętej tym przepadkiem, ma możliwość dochodzenia swych roszczeń w drodze procesu cywilnego. W razie zaś orzeczenia tej kary w postępowaniu o wykroczenie byłaby pozbawiona takiej ochrony.Przytoczone argumenty zatem prowadzą do wniosku, że w świetle unormowania zawartego w art. 52a § 3 k.w. orzeczenie przepadku rzeczy należącej do majątku wspólnego małżonków uprawnia małżonka osoby ukaranej do dochodzenia roszczeń w drodze procesu cywilnego.