III CZP 10/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Masłowski, J. Ignatowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie wniosku Zuzanny K. o podział majątku wspólnego, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Opolu postanowieniem z dnia 20 listopada 1968 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy gospodarstwo rolne nadane na rzecz jednego z małżonków w czasie trwania małżeństwa w trybie dekretu o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziemi Odzyskanych (...) (Dz. U. z 1946 r. Nr 49, poz. 279) oraz zwolnione od ceny nabycia w trybie art. 12-14 dekretu z dnia 18.VI.1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną (jednolity tekst: Dz. U. z 1959 r. Nr 14, poz. 78) - w zamian za nieruchomość własną nabytą przed zawarciem związku małżeńskiego - stanowi majątek odrębny małżonka w rozumieniu art. 33 ust. 3 k.r.o.?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Gospodarstwo rolne, nadane w czasie trwania małżeństwa na rzecz jednego z małżonków w trybie dekretu z dnia 6 IX 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska (Dz. U. Nr 49, poz. 279) oraz zwolnienie od oceny nabycia w trybie art. 12-14 dekretu z dnia 18 IV 1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną (jednol. tekst: Dz. U. z 1959 r. Nr 14, poz. 78) w związku z pozostawieniem innej nieruchomości przez tego małżonka poza granicami kraju, wchodzi w skład majątku wspólnego obojga małżonków.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki w Opolu w trybie art. 391 k.p.c. budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne wynikło na tle następującego stanu faktycznego.Wnioskodawczyni Zuzanna K., powołując się na wyrok Sądu Powiatowego w Opolu z dnia 4.III.1968 r., w którym orzeczono rozwód małżeństwa zawartego 14.VI.1952 r. w N., domagała się takiego podziału wymienionego we wniosku majątku wspólnego składającego się m.in. z nieruchomości, a mianowicie 1 ha pola z domem i szopą, żeby ten majątek został w całości przyznany jej na własność, a uczestnik postępowania Tadeusz K. otrzymał spłatę. Uczestnik postępowania Tadeusz K. wniósł o oddalenie wniosku, podnosząc jednocześnie, że działka siedliskowa i rolna została mu nadana aktem nadania w roku 1938 i stanowi wyłączną jego własność, jak to wynika z wpisu do księgi wieczystej.Sąd Powiatowy w Namysłowie postanowieniem z dnia 21.VI.1968 r. stwierdził, że w skład majątku wchodzi nieruchomość rolna o powierzchni 1,12 ha wraz z budynkiem mieszkalnym i szopą oraz ruchomości o łącznej wartości 72.365 zł. Cały ten majątek Sąd Powiatowy przyznał na własność wnioskodawczyni, zasądzając zarazem na rzecz uczestnika postępowania Tadeusza K. spłatę w wysokości 25.217 zł, płatną w trzech rocznych ratach.W uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia Sąd powołał się - jeśli chodzi o nieruchomość rolną - na art. 32 § 1 k.r.o. ustalając, że nieruchomość rolna została nabyta w czasie trwania związku małżeńskiego, wobec czego należy ją traktować jako majątek dorobkowy.Od powyższego postanowienia wniosły rewizje obie strony, przy czym uczestnik postępowania Tadeusz K. dołączył do swej rewizji decyzję Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w N. o zwolnieniu go od obowiązku uiszczenia ceny nabycia (gruntów) gospodarstwa, nadanego mu we wsi K. nr 68 wg rej. pomiarowego gromady K., a to wobec pozostawienia przez niego poza granicami Państwa własnej nieruchomości.Uzasadnienie prawnePrzechodząc do rozważania przedstawionego przez Sąd Wojewódzki zagadnienia prawnego, stwierdzić należy, co następuje.W świetle art. 32 § 1 k.r.o. każdy przedmiot nabyty w czasie trwania wspólności ustawowej przez oboje małżonków lub jednego z nich stanowi dorobek małżonków z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w art. 33 k.r.o. Z tej ustawowej definicji dorobku wynika, że obejmuje on wszelkie przedmioty niezależnie od ich charakteru i sposobu nabycia, a więc również niezależnie od tego, czy oboje lub tylko jeden małżonek je nabył oraz czy nabycie nastąpiło na nazwisko obojga małżonków lub tylko jednego z nich.Jeśli chodzi o problem, czy nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej gospodarstwo rolne wchodzi w skład majątku dorobkowego, to został on wyjaśniony w licznych orzeczeniach Sądu Najwyższego jeszcze na tle przepisów kodeksu rodzinnego. Na orzeczenia te powołuje się zresztą Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu swego postanowienia, wydanego na zasadzie art. 391 k.p.c. W szczególności w orzeczeniu z dnia 12.VI.1956 r. I CR 718/35 (OSN 1957 r., poz. 557) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że gospodarstwo rolne nabyte w drodze reformy rolnej przez jednego z małżonków w czasie trwania małżeństwa należy do przedmiotów, które są objęte wspólnością ustawową. Analogiczną tezę zawiera również uchwała Sądu Najwyższego z dnia 10.X.1956 r. 3 CR 26/56 (OSN 1957 r., poz. 85). Wreszcie w uchwale z dnia 30.XI.1962 r. 2 CO 12/62 (OSNCP 1963 r., poz. 253) uznano, że jeżeli jeden z małżonków nabył w czasie trwania małżeństwa gospodarstwo rolne na skutek nadania mu go jako osadnikowi (art. 18 ust. 1, art. 22 dekretu z 6.IX.1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska - Dz. U. Nr 49, poz. 279 z późn. zm.), to gospodarstwo to jest objęte wspólnością ustawową.W sprawie niniejszej Sądowi Wojewódzkiemu nasunęła się jednak dalej idąca wątpliwość, a mianowicie, czy w sytuacji, gdy gospodarstwo rolne zostało nadane w trybie dekretu o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i b. Wolnego Miasta Gdańska oraz gdy zwolniono otrzymującego od części kosztów nabycia w trybie art. 12-14 dekretu z dnia 18.IV.1955 r. o uwłaszczeniu (jedn. tekst: Dz. U. z 1959 r. Nr 14, poz. 78) - w zamian za nieruchomość własną nabytą przez zawarcie związku małżeńskiego - ma miejsce surogacja, a więc tym samym czy gospodarstwo nadane jednemu z małżonków stanowi jego własność osobistą.Na pytanie to należy udzielić odpowiedzi przeczącej.Dla rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia istotne znaczenie ma przede wszystkim charakter nabycia nieruchomości rolnej nadanej w trybie dekretu o reformie rolnej lub dekretu o osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych. Jak to już zostało wyjaśnione w orzecznictwie i doktrynie, nabycie nieruchomości w drodze nadania na podstawie przepisów dekretu z dnia 6.IX.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej lub dekretu z dnia 6.IX.1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska, miało charakter nabycia pierwotnego z tytułu aktu nadania ze strony Państwa jako aktu administracyjnego, niezależnie od praw, jakie osobom uprawnionym przysługiwały do mienia pozostawionego poza granicami Państwa na zasadzie ustaw tam obowiązujących. Już więc z tych względów nie może w tej sytuacji wchodzić w rachubę surogacja.Niezależnie od tego należy zauważyć, że stan faktyczny, na którego tle powstała wątpliwość Sądu Wojewódzkiego, nie mieści się również w dyspozycji art. 33 k.r.o., który przewiduje wyraźne wypadki surogacji. W myśl tego przepisu surogacja obejmuje nabycie przez małżonka przedmiotów majątkowych ze środków uzyskanych w zamian za przedmioty wymienione w art. 33 pkt 1 i 2, a więc ze środków za przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej oraz za przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę. Żaden z wymienionych wypadków nie obejmuje sytuacji, gdy nieruchomość rolna została nadana rolnikowi w trybie dekretu o ustroju rolnym i osadnictwie w związku z pozostawieniem innej nieruchomości poza granicami kraju.Również powołane przez Sąd Wojewódzki przepisy art. 12-14 dekretu z dnia 18.IV.1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (patrz jednol. tekst: Dz. U. z 1959 r. Nr 14, poz. 78), przewidujące możliwość zwolnienia repatriantów od obowiązku uiszczenia ceny nabycia nadanych im nieruchomości państwowych w zamian za nieruchomości pozostawione poza granicami Państwa, nie dają żadnej podstawy do przyjęcia dalszego rozszerzenia zasady surogacji przewidzianej w art. 33 k.r.o. Przeciwnie, z art. 12 dekretu z dnia 18.IV.1955 r. można wyciągnąć wniosek, że przepis ten wyłącza surogację, skoro stanowi, iż w razie śmierci repatrianta przed nadaniem mu nieruchomości zwolnienie od obowiązków uiszczenia ceny nabycia przysługuje pozostającemu przy życiu małżonkowi.Okoliczność, że art. 12 dekretu z dnia 18.IV.1955 r. nawiązuje do umów międzynarodowych, w myśl których repatrianci mają otrzymać nieruchomości w zamian za nieruchomości pozostawione poza granicami Państwa, nie daje podstawy do wniosku, iż w grę wchodzi surogacja w rozumieniu przepisów kodeksu rodzinnego z 1950 r. oraz - następnie - przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ponieważ umowy takie rodzą wzajemne prawa i obowiązki między umawiającymi się podmiotami prawnymi, ale z umów tych nie wynikają bezpośrednie roszczenia dla osób fizycznych czy prawnych. Uprawnienia tych osób w odniesieniu do nieruchomości rolnych wynikają z powołanych ustaw wewnętrznych, które określają charakter i istotę takiego nabycia.Nawiasowo należy zaznaczyć, że w myśl art. 14 ustawy z dnia 12.III.1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (Dz. U. Nr 17, poz. 71 z późn. zm.) uznano za wygasłe uprawnienia repatriantów do otrzymania państwowych nieruchomości rolnych przysługujących im - stosownie do umów międzynarodowych - w zamian za mienie pozostawione poza granicami Państwa, jeżeli do dnia wejścia w życie tej ustawy nie zostali wprowadzeni w posiadanie takich nieruchomości.Z przytoczonych wyżej zasad na przedstawione pytanie udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.