III CZP 98/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes J. Pawlak. Sędziowie: W. Bryl (sprawozdawca), W. Kuryłowicz, W. Markowski, J. Pietrzykowski, Z. Trybulski, F. Wesely.SentencjaSąd Najwyższy - z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej R. Wyrzykowskiego - w sprawie z wniosku Józefa P. o stwierdzenie nabycia spadku po Mariannie P., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 28 listopada 1969 r. do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów:"Czy można ustanowić w testamencie spadkobiercą gospodarstwa rolnego wnuka spadkodawcy, który nie mógłby dziedziczyć z ustawy tego gospodarstwa wskutek braku przesłanek przewidzianych w art. 1060 § 2 k.c.?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Spadkodawca może skutecznie ustanowić w testamencie spadkobiercą gospodarstwa rolnego swego wnuka, który odpowiada jednemu z warunków przewidzianych w art. 1059 k.c., chociażby nie mógł on dziedziczyć z ustawy tego gospodarstwa wskutek braku warunków przewidzianych w art. 1060 § 2 k.c. Uzasadnienie prawneUdzielając na postawione wyżej zagadnienie prawne odpowiedzi zawartej w sentencji niniejszej uchwały, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Rozporządzenie gospodarstwem lub jego częścią w drodze testamentu może polegać na ustanowieniu bądź spadkobiercy, bądź zapisobiercy. Rozporządzenie gospodarstwem rolnym regulują nie tylko przepisy art. 949-990 k.c., ale również przepisy tytułu X księgi IV k.c., a w szczególności art. 1065 i 1067 k.c., które ograniczają swobodę testowania. Przepisy te bowiem pozwalają na ustanowienie spadkobiercą bądź zapisobiercą jedynie tych osób, które odpowiadają warunkom dziedziczenia gospodarstwa rolnego przewidzianym dla spadkobierców ustawowych. Określenie warunków, jakim powinni odpowiadać spadkobiercy testamentowi gospodarstwa rolnego, warunków zawartych w art. 1065 k.c. a polegających na odesłaniu do przepisów o dziedziczeniu ustawowym, nie jest precyzyjne i dlatego wywołało zarówno w literaturze jak i w orzecznictwie wątpliwości, których dotyczy niniejsze pytanie.Na wstępie rozważań nad poruszonym zagadnieniem podkreślić należy, że przy wykładni art. 1065 k.c. był początkowo wysuwany pogląd, iż spadkobiercą testamentowym może być tylko ten, kto mógłby dane gospodarstwo dziedziczyć z ustawy. Stanowisko to jednak nie utrzymało się i obecnie panuje zgodne zapatrywanie, że spadkobiercą testamentowym gospodarstwa rolnego lub jego części może być jakakolwiek osoba fizyczna bez względu na to, czy jest ona krewną czy obcą dla spadkodawcy, natomiast konieczne jest, żeby osoba ta odpowiadała warunkom przewidzianym dla spadkobierców ustawowych. Stanowisko to znalazło m.in. potwierdzenie w trafnym orzeczeniu z dnia 17.VI.1966 r. II CR 263/66 (OSNCP 1967, poz. 70), w którym Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że zarówno art. 1065 k.c. jak i inne przepisy dotyczące dziedziczenia gospodarstw rolnych nie wskazują na to, żeby celem ich - poza uzależnieniem dziedziczenia od dodatkowej przesłanki nazwanej w kodeksie warunkiem cywilnym, polegającym na związaniu się spadkobiercy w sposób określony w art. 1059 i nast. k.c. z zawodem rolnika lub z pracą w gospodarstwie rolnym albo opartym na względach słuszności - miało być nadto wyłączenie od dziedziczenia testamentowego osób nie będących krewnymi spadkodawcy lub krewnych nie wymienionych w art. 1059-1062 k.c.W dalszym orzeczeniu z dnia 28.IX.1967 r. III CZP 17/67 ("Nowe Prawo" z 1968 r., nr 1, s. 134 i nast.), zajmując się rozstrzygnięciem zagadnienia prawnego, "czy skuteczne jest powołanie przez spadkodawcę do dziedziczenia gospodarstwa rolnego na podstawie testamentu osoby nie odpowiadającej warunkom określonym w art. 1059 § 1 k.c., lecz mającej kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego, jeżeli - gdyby doszło do dziedziczenia ustawowego - byłyby wedle stanu istniejącego w dacie otwarcia spadku powołane do dziedziczenia gospodarstwa rolnego osoby odpowiadające jednemu z warunków z art. 1059 § 1 pkt 1-3 k.c.", Sąd Najwyższy stwierdził, że ustanowienie w testamencie spadkobiercą gospodarstwa rolnego osoby, która czyni zadość tylko wymaganiom z art. 1059 § 2 jest skuteczne nawet wtedy, gdy w dacie otwarcia spadku istnieją osoby, które - gdyby doszło do dziedziczenia ustawowego - byłyby powołane do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, jako odpowiadające jednemu z warunków art. 1059 § 1 pkt 1-3 k.c.Stanowisko zajęte w powyższej uchwale jest prawidłowe. Skoro - jak to wskazano wyżej - można w testamencie ustanowić spadkobiercą każdą osobę odpowiadającą warunkom przewidzianym dla spadkobierców powołanych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego z ustawy, to tym samym nie można uzależniać skuteczności powołania testamentowego od tego, czy istnieją inni spadkobiercy ustawowi, którzy mają lepsze warunki przewidziane w art. 1059 § 1 pkt 1-3 k.c. Osoby te bowiem, wobec powołania spadkobiercy testamentowego, nie mogą być uważane w ogóle za spadkobierców. Z tego względu należy uznać okoliczność, czy spadkobiercy ustawowi istnieją i jakie mają kwalifikacje, za rzecz obojętną. Odmienna wykładnia prowadziłaby do dalszego ograniczenia swobody testowania mimo braku ku temu podstawy w dyspozycji art. 1065 k.c.Jeżeli więc ustawodawca nie przewidział żadnych ograniczeń swobody testowania co do kręgu osób, które testator może powołać do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, a tylko wymaga, by czyniły one zadość pewnym specjalnym warunkom przewidzianym w kodeksie cywilnym, koniecznym ze względów polityki rolnej, to należy rozważyć dalej, jakim warunkom powinien odpowiadać wnuk spadkodawcy powołany w testamencie do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, a mianowicie, czy czy powinien on odpowiadać jedynie warunkom ogólnym przewidzianym w art. 1059 k.c., czy też musi jeszcze spełniać warunki szczególne przewidziane w art. 1060 § 2 k.c.Otóż przy rozstrzyganiu tego zagadnienia należy pamiętać, że skoro ustawodawca nie ustanawia żadnych ograniczeń w zakresie swobody testowania co do kręgu osób, jakie testator może powołać do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, a tylko wymaga, by osoby te czyniły zadość pewnym specjalnym warunkom przewidzianym w kodeksie, które uznał za konieczne ze względów polityki rolnej Państwa - to nie sposób przyjąć, aby przy dziedziczeniu testamentowym krewnych spadkodawcy uzależniać skuteczność powołania do dziedziczenia gospodarstwa rolnego - poprzez art. 1065 k.c. - od warunków surowszych od tych, jakie byłyby wymagane od osób obcych. Cel bowiem przepisów szczególnych o dziedziczeniu gospodarstw rolnych zostanie osiągnięty, jeżeli gospodarstwo rolne otrzyma ten, kto mógłby być spadkobiercą ustawowym w ogóle, a nie tylko w określonej sytuacji. Takie stanowisko pozwala respektować wolę spadkodawcy stosownie do art. 926 § 2 i 948 k.c.Należy, dalej, zwrócić uwagę na to, że różnicowanie warunków, od których ustawodawca uzależnia kolejność dziedziczenia ustawowego gospodarstwa rolnego, z istoty rzeczy nie może mieć zastosowania przy dziedziczeniu testamentowym, skoro ustawodawca może powołać na podstawie testamentu do dziedziczenia gospodarstwa rolnego jakąkolwiek osobę fizyczną, nawet nie spokrewnioną ze spadkodawcą, byleby tylko osoba ta odpowiadała warunkom ustawowym, jakie są wymagane od spadkobierców powołanych z ustawy do dziedziczenia gospodarstwa rolnego (art. 1059, 1060 § 1, 1061, 1062 § 1 k.c.). Stąd też należy wyciągnąć wniosek, że przepis art. 1060 § 2 k.c. nie jest przy dziedziczeniu testamentowym przydatny. W przepisie tym chodzi bowiem o osoby, które według zasad ogólnych nie są powołane do dziedziczenia z ustawy gospodarstwa rolnego, i gdyby tego przepisu nie było, to osoby wymienione w tymże przepisie nie mogłyby dziedziczyć z ustawy gospodarstwa, które w braku testamentu i w braku innych uprawnionych spadkobierców ustawowych musiałoby przypaść Skarbowi Państwa (art. 1063 § 1 k.c.).Przepis art. 1060 § 2 k.c. jest przepisem szczególnym, regulującym wyjątkową sytuację polegającą na dopuszczeniu do dziedziczenia gospodarstwa rolnego wnuków spadkodawcy, których rodzic żyje wprawdzie, ale nie posiada warunków potrzebnych do nabycia gospodarstwa rolnego w drodze dziedziczenia ustawowego, i dlatego należy przyjąć, że przepis ten znajdzie zastosowanie jedynie przy dziedziczeniu ustawowym. Natomiast przy dziedziczeniu testamentowym wnuk spadkodawcy, którego rodzic żyje wprawdzie, ale nie mogłyby dziedziczyć z ustawy spadkowego gospodarstwa rolnego dla braku warunków przewidzianych w art. 1059 k.c., będzie uprawniony do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, jeżeli odpowiada warunkom ogólnym przewidzianym w art. 1059 k.c. Przyjęcie odmiennego od reprezentowanego wyżej poglądu, że - w wypadku gdy syn lub córka spadkodawcy nie mogą dziedziczyć gospodarstwa rolnego z ustawy, ponieważ nie spełniają warunków przewidzianych w art. 1059 k.c., od istnienia których należy ich zdolność dziedziczenia z ustawy gospodarstwa rolnego - testator może skutecznie powołać w testamencie do dziedziczenia gospodarstwa rolnego wnuka jedynie pod obostrzonymi warunkami przewidzianymi w art. 1060 § 2 k.c., prowadziłoby, jak to wyżej wskazano, do postawienia wnuka w sytuacji gorszej w porównaniu z dalszymi krewnymi, czy nawet osobami obcymi. I tak np. według tego stanowiska wnuk spadkodawcy nie mógłby z braku warunków przewidzianych w art. 1060 § 2 k.c. dziedziczyć na podstawie testamentu gospodarstwa rolnego, ale to samo gospodarstwo mógłby dziedziczyć jego małżonek, jeżeli odpowiadałby jednemu z aktualnych w odniesieniu do niego warunków wymienionych w art. 1059 k.c.Przepis art. 1060 § 2 k.c. stanowi przywilej dla wnuków spadkodawcy przy dziedziczeniu ustawowym. Nie może więc on być tłumaczony przy dziedziczeniu testamentowym na niekorzyść tych osób, w interesie których został ustanowiony.Zarówno wykładnia logiczna jak i celowościowa wskazują na to, że podobnego zamiaru nie można przypisać ustawodawcy, gdyż przyjęcie poglądu, że art. 1060 § 2 k.c. ma zastosowanie również przy dziedziczeniu testamentowym, nie tylko nie dałoby się pogodzić z pozostałymi przepisami o dziedziczeniu gospodarstw rolnych, ale nadto mijałoby się z celem społecznym tych przepisów, u których podstaw leży założenie, żeby nieruchomości rolne PRL przechodziły w ręce ludzi związanych z rolnictwem, posiadających kwalifikacje do ich uprawiania i dających gwarancję prawidłowego prowadzenia w sposób zapewniający wzrost produkcji rolnej. Stanowisko takie trudno byłoby pogodzić z założeniami prawa spadkowego i poczuciem prawnym społeczeństwa.Jakkolwiek pytanie prawne dotyczy zagadnienia, czy można ustanowić w testamencie spadkobiercą gospodarstwa rolnego wnuka spadkodawcy, który nie mógłby dziedziczyć z ustawy tego gospodarstwa wskutek braku warunków z art. 1060 § 2 k.c., to jednak należy podkreślić nawiasowo, iż analogiczne względy przemawiają za przyjęciem poglądu, że również surowsze warunki, o jakich mowa w art. 1062 § 2 k.c., nie mogą mieć zastosowania przy dziedziczeniu testamentowym rodzeństwa spadkodawcy, które nie spełnia warunków przewidzianych w tym przepisie, ale odpowiada warunkom ogólnym dziedziczenia gospodarstw rolnych z ustawy.Z przytoczonych zasad należało na postawione pytanie prawne udzielić odpowiedzi jak wyżej.