I CR 76/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Gross. Sędziowie: J. Ignatowicz, E. Mielcarek (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa: 1) Alojzego A., 2) Jerzego Ł. i 3) Stanisława W. przeciwko Wojewódzkiemu Związkowi Kółek Rolniczych-Redakcja Tygodnika Gospodarczo-Społecznego "W. Z." w S. o zapłatę odszkodowania za naruszenie praw autorskich, na skutek rewizji strony pozwanej i interwenienta ubocznego Fabryki Maszyn Żniwnych w P. od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Szczecinie z dnia 10 lipca 1968 r.,zmienił zaskarżony wyrok i powództwo oddalił, nie obciążając powodów kosztami procesu i postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktyczneJak wyjaśnił interwenient uboczny i co wynika z zarządzenia nr 84 Ministra Przemysłu Ciężkiego z dnia 11.V.1963 r., każdemu odbiorcy nowej maszyny czy urządzenia produkowanego przez resort przemysłu ciężkiego należy - wraz z nabytą taką rzeczą - dostarczyć "dokumentację techniczno-ruchową", a to celem zabezpieczenia jej prawidłowej obsługi, eksploatacji, konserwacji i remontu. Ponieważ interwenient nie miał opracowanej dla takich celów dokumentacji produkowanej przez siebie snopowiązałki ciągnikowej Wo-3, a zachodziła pilna potrzeba jej opracowania i wydania drukiem, przeto zlecił to stronie pozwanej, uzgadniając jednocześnie, że opracowanie tekstów i rysunków części katalogowej pozwana powierzy pracownikom jego biura konstrukcyjnego, którzy będą mogli wykorzystać dokumentację techniczną znajdującą się w biurze i którzy pracę tę wykonają poza godzinami pracy normalnej. Pozwana w dniu 6.XII.1963 r. - jak to ustalił Sąd Wojewódzki - powierzyła powyższe opracowanie powodom, którzy byli pracownikami biura konstrukcyjnego interwenienta, a także - jak wyjaśnili sami powodowie - autorami dokumentacji technicznej (konstrukcyjnej), na podstawie której produkowano snopowiązałkę Wo-3. Zlecając powyższe powodom, pozwana zobowiązała się wypłacić im za opracowanie tekstów i za wykonanie rysunków należność według prawa autorskiego.Powodowie wykonali powyższe zlecenia i pozwana w 1964 r. wydrukowała zamówioną przez interwenienta dokumentację, wydając ją pod tytułem "Instrukcji" w postaci grubszej broszury. Na odwrocie tej karty tytułowej znajduje się zastrzeżenie o zespołowym autorstwie powodów. Pozwana w swoje wynagrodzenie wliczyła wynagrodzenie zapłacone powodom.Na ponowne zamówienie interwenienta pozwana wydała w 1965 r. drugie wydanie powyższej instrukcji w nakładzie 15.000 + 25 egzemplarzy, znów wymieniając powodów jako autorów. Wydanie to wyszło bez wiedzy i zgody powodów, którym pozwana odmówiła również zapłaty wynagrodzenia za to wydanie.W tym stanie faktycznym, ustalonym przez Sąd Wojewódzki bądź wynikającym z akt sprawy, powodowie dochodzą od pozwanej 80% wynagrodzenia otrzymanego za pierwsze wydanie od podstawowego nakładu (10.000 egzemplarzy wydania drugiego) i 60% powyższego wynagrodzenia za dalsze egzemplarze wydania drugiego, które poczytują za wydanie trzecie. W wyniku takiego wyliczenia powód 1) A. dochodzi kwoty 47.720,40 zł, powód 2) Ł. - kwoty 1.881,60 zł, a powód 3) W. - kwoty 10.814,30 zł. Swoje żądania powodowie oparli na art. 56 prawa autorskiego.Pozwana wniosła o oddalenie powództwa. Jej zdaniem praca powodów była tylko usystematyzowaniem dokumentacji konstrukcyjnej i dlatego nie stanowi przedmiotu prawa autorskiego. Tego samego zdania był interwenient uboczny, który na wniosek pozwanej do niej przystąpił. Jego zdaniem, strony nie zawarły umowy wydawniczej, a prawo autorskie do instrukcji połączonej z katalogiem części składowych maszyny jemu przysługuje zgodnie z art. 12 prawa autorskiego.Dla wyjaśnienia charakteru pracy powodów Sąd Wojewódzki przeprowadził dowód z opinii mgra inż. M., dyrektora Przemysłowego Instytutu Maszyn Rolniczych w P. Biegły ten wyraził zdanie, że rysunki wykonane przez powodów zasadniczo różnią się od rysunków technicznych (konstrukcyjnych), gdyż przedstawiają części snopowiązałki w perspektywie aksonometrycznej i są wykonane kreskówką z cieniowaniem, wobec czego można je nazwać grafiką techniczną i dzięki temu praca powodów ma charakter przedmiotu prawa autorskiego.Do tego zdania przychylił się Sąd Wojewódzki. Skoro pozwana sama przy pierwszym wydaniu instrukcji-katalogu uznała pracę powodów za przedmiot prawa autorskiego i według prawa autorskiego wypłaciła powodom honoraria, to zdaniem Sądu Wojewódzkiego powodom przysługuje ochrona z art. 56 tego prawa. Dlatego też Sąd w całości uwzględnił powództwo.Wyrok ten zaskarżyli pozwana i interwenient uboczny, którzy domagają się jego zmiany i oddalenia powództwa lub orzeczenia w myśl art. 388 § 1 k.p.c. Skarżący zwalczają opinię biegłego mgra inż. M., uważają, że praca powodów nie stanowiła nawet przeniesienia na inną technikę rysunków konstrukcyjnych i że miała ona charakter tylko technicznej korektury, a interwenient uboczny dodatkowo zarzucił nieważność postępowania przez pozbawienie go prawa do obrony, gdyż nie zawiadomiono go ani o osobie biegłego, ani o terminach przesłuchania biegłego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Wbrew twierdzeniom interwenienta wiedział on, że powodowie zabiegali o wybór mgra inż. M. jako biegłego, doręczono mu bowiem odpowiedni pisemny wniosek powodów, któremu się w porę (art. 281 k.p.c.) nie sprzeciwił. O terminie przesłuchania biegłego przez Sąd Powiatowy w Poznaniu nie zawiadomiono interwenienta, ale właśnie z powodu tego uchybienia przepisowi art. 80 k.p.c. Sąd Wojewódzki na wniosek interwenienta sam przesłuchał biegłego na rozprawie w dniu 26.VI.1968 r. w obecności pełnomocnika interwenienta, który wtedy nie tylko nie zwalczał opinii, ale nawet, jak świadczy protokół, nie zadał biegłemu pytania. Wobec takiego toku postępowania zarzut nieważności postępowania jest oczywiście chybiony.Stwierdzenie to umożliwiało merytoryczne rozpoznanie sprawy. Opracowanie powodów, a szczególnie rysunków poszczególnych detali snopowiązałki, przedstawionych w perspektywie częściowo z wglądem w ich wnętrze i w porządku, w jakim muszą być składane, są - dzięki zastosowanym cieniowaniom oraz dzięki uzyskaniu w ten sposób ich bryłowatości wysokiego stopnia realizmu przedstawienia - bardzo czytelne dla użytkowników snopowiązałki i dlatego niewątpliwie spełniają funkcje przewidziane w zarządzeniu powołanym na wstępie niniejszego uzasadnienia. Z powodu tych przymiotów, zupełnie odmiennych od przymiotów rysunków konstrukcyjnych, czytelnych z reguły tylko dla fachowców, Sąd Wojewódzki miał podstawy do zakwalifikowania wyniku pracy powodów jako przedmiotu prawa autorskiego.Poza tym z art. 12 prawa autorskiego wynika, że rysunek techniczny - nawet przeznaczony dla przemysłu - jest przedmiotem tego prawa.Utwór powodów sam przez się nie ma samodzielnego bytu. Objaśnia on maszynę rolniczą, co zresztą było założonym celem pracy powodów a maszyną, której dotyczy. Odnosi się to w sposób szczególny do tablic katalogowych, zawierających dane techniczne części i detali przedstawionych na rysunkach. Utwór zatem powodów jest najściślej związany z produkcją przemysłową ich pracodawcy, którym jest interwenient uboczny. Zewnętrznym wyrazem tego związku jest wymienienie interwenienta na okładce broszury w tym miejscu, na którym wydawcy zwykle zamieszczają nazwiska autorów dzieła.Zgodnie z art. 12 prawa autorskiego, prawo autorskie do rysunku technicznego przeznaczonego dla przemysłu i do utworu przeznaczonego do reklamy lub propagandy w dziedzinie gospodarczej, służy tej jednostce gospodarki uspołecznionej, na której zamówienie rysunek czy utwór wykonano.Pojęcie "przeznaczenie dla przemysłu" (pkt 2 § 1 art. 12) jest tak ogólne, że mieści w sobie zarówno przeznaczenie do przemysłowego produkowania, jak i przeznaczenie do korzystania z przemysłowego produktu. Bez rysunkowego bowiem przedstawienia części produktu i ich ustawienia, wyjaśniającego ich współdziałanie, produkt byłby mało przydatny albo jego przydatność byłaby krótkotrwała, co przeczyłoby społecznemu celowi produkcji przemysłowej. Integralność związku takiego rysunku z produktem nakazuje zatem zakwalifikowanie go jako "przeznaczonego dla przemysłu".W pkt 3 § 1 art. 12 istotne jest zadane twórcy założenie, że zamówiony u niego utwór ma spełniać określoną funkcję w dziedzinie gospodarczej. Funkcja ściśle reklamowa lub propagandowa jest w odniesieniu do mechanicznych urządzeń nieistotna, bo urządzenie takie nie tyle potrzebuje reklamy, ile instrukcji co do posługiwania się nim. Odnosi się to zwłaszcza do skomplikowanej i cennej maszyny, jaką jest snopowiązałka. Zresztą między właściwą i skuteczną instrukcją a reklamą zachodzi pewien związek, gdyż dzięki skutecznej instrukcji maszyna prawidłowo działa, a prawidłowe działanie samo przez się ją reklamuje wśród potencjalnych nabywców.Nie ulega wątpliwości, że właściwa instrukcja - zarówno werbalna, jak i rysunkowa czy też w postaci zestawienia danych dotyczących części maszyny - należy do dziedziny gospodarczej. Dlatego prawo autorskie do utworu przeznaczonego do instruowania w dziedzinie gospodarczej przysługuje tej jednostce gospodarki uspołecznionej, na której zamówienie utwór wykonano. Zgodnie więc z omawianym przepisem majątkowe prawa autorskie do takiego utworu przysługują tej jednostce, a nie twórcom, którzy jednak zachowują prawo do ochrony autorskich dóbr osobistych.Z przytoczonych wyżej ustaleń Sądu Wojewódzkiego wynika, że pozwana nie naruszyła osobistych dóbr autorskich powodów, gdyż także w drugim (i w trzecim w rozumieniu powodów) wydaniu instrukcji wymieniła ich jako jej autorów. Powodowie zresztą dochodzili należności wynikających z naruszenia majątkowych praw autorskich, które sobie bezpodstawnie - jak wywiedziono - przypisywali. Ponieważ prawa te przysługują tylko interwenientowi ubocznemu, gdyż on zamówił utwór powodów u pozwanej i jest oczywiście jednostką gospodarki uspołecznionej, przeto powodom brakowało czynnej legitymacji procesowej w niniejszej sprawie. Brak takiej legitymacji musi pociągnąć za sobą oddalenie powództwa.Okazuje się zatem, że Sąd Wojewódzki naruszył (co Sąd Najwyższy z urzędu wziął pod rozwagę - art. 381 k.p.c.) przepis art. 12 prawa autorskiego przez jego niezastosowanie w sprawie. Okoliczność ta - przy jednoczesnym braku nieważności postępowania i innych uchybień procesowych - umożliwiała zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa (art. 390 § 1 k.p.c.).Orzeczenie o kosztach postępowania w obu instancjach opiera się na art. 102 k.p.c. Stosując ten przepis, Sąd Najwyższy miał na uwadze z jednej strony dobrą wiarę powodów przy dochodzeniu roszczeń oraz wątpliwości natury prawnej związane z wykładnią prawa autorskiego, a z drugiej - okoliczność, że ani pozwana, ani interwenient uboczny, korzystający z obsługi prawnej radców prawnych, w rewizjach swoich nie trafili w sedno zagadnienia, co sprawiło, że sposób ich obrony okazał się niecelowy (por. orzeczenie SN z 28.V.1960 r. 4 CR 182/60, NP z 1962 r. nr 2, s. 213).