I CR 138/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski. Sędziowie: S. Gross, H. Dąbrowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Jarosława S. przeciwko Spółdzielni Pracy "W" Techniczny Ośrodek Usług Fryzjerskich w P. o 12.000 zł, na skutek rewizji strony pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 12 lutego 1970 r.uchylił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem zaskarżonym rewizją Sąd Wojewódzki oddalił powództwo o zasądzenie od pozwanej na rzecz powoda kwoty 12.000 zł, przy czym w uzasadnieniu wyroku przytoczył następujące ustalenia.Powód wykonał na zlecenie pracowni Sztuk Plastycznych w P. 64 fotografie, które zostały wykorzystane przez pozwaną do trzech katalogów reklamowo-propagandowych, wydanych na zlecenie pozwanej przez Wydawnictwo Artystyczno-Graficzne w P. Na każdej fotografii powód umieścił pieczątkę: "prawo autorskie zastrzeżone" oraz pieczątkę stwierdzającą jego imię, nazwisko, adres oraz fakt przynależności powoda do Związku Polskich Artystów Fotografików. Pozwana część katalogów rozprowadziła odpłatnie, a część nieodpłatnie. Pozwana nie zapłaciła powodowi za publikowanie fotografii. Powód otrzymał wynagrodzenie jedynie za wykonanie fotografii. Nie otrzymał natomiast wynagrodzenia za publikowanie fotografii również z jakiegokolwiek innego źródła.Na podstawie zeznań świadka M., który jest dyrektorem przedsiębiorstwa państwowego "Pracownia Sztuk Plastycznych" i z urzędu przewodniczącym Komisji do oceny i wyceny prac artystycznych, oraz świadków A. i B., członków komisji rzeczoznawców powołanych przez Zarząd Okręgu Związku Polskich Artystów Fotografików, Sąd Wojewódzki przyjął, że fotografie wykonane przez powoda stanowią utwór artystyczny w rozumieniu art. 1 i 2 prawa autorskiego z dnia 10.VII.1952 r. (Dz. U. Nr 34, poz. 234), po czym stwierdził, że uszczerbek majątkowy, jaki poniósł powód w związku z publikowaniem bez jego zgody zdjęć fotograficznych, sprowadza się do utraty wynagrodzenia, jakie by otrzymał, gdyby pozwana zawarła z nim umowę. Podstawę prawną roszczenia powoda stanowi - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - przepis art. 56 prawa autorskiego, natomiast art. 12 tegoż prawa nie ma w sprawie zastosowania, albowiem wymienione fotografie nie zostały wykonane u powoda na zlecenie pozwanej, a ponadto jest niesporne, że powód nie był zatrudniony u pozwanej.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję pozwanej, Sąd Najwyższy zważył, co następuje.Zarzut braku biernej legitymacji jest nieuzasadniony.Rewizja opiera go przede wszystkim na tym, że pozwana nie zawierała z powodem umowy o wykonanie przez niego fotografii. Jednakże ochrona majątkowa praw autorskich z art. 56 prawa autorskiego, jaką Sąd Wojewódzki przyznał powodowi, przysługuje twórcy w stosunku do każdego, kto te prawa majątkowe narusza, a nie tylko w stosunku do osób, które pozostają poza tym z twórcą w jakimś stosunku umownym czy innym stosunku prawnym.Nie jest też słuszne dalsze uzasadnienie rzekomego braku legitymacji biernej, wskazując na to, że jako wydawca katalogów z fotografiami powoda występuje Wydawnictwo Artystyczno-Graficzne RSW "(...)", choć katalogi te wymieniają też na pierwszej stronie określenie wskazujące na pozwaną, a mianowicie słowa "Techniczny Ośrodek Usług Fryzjerskich i Kosmetycznych przy Spółdzielni Pracy "W" w P., ul. (...)". Jak to sama pozwana stwierdza w rewizji i co było niesporne w sprawie, pozwana umową zawartą z wyżej wymienionym Wydawnictwem spowodowała wydanie katalogów, a tym samym - ewentualne naruszenie praw autorskich powoda.Wbrew dalszemu zarzutowi rewizji Sąd Wojewódzki mógł też w materiale zebranym w sprawie, a w szczególności w zeznaniach trzech świadków, posiadających wiadomości fachowe i sprawujących funkcje rzeczoznawców, dopatrzyć się podstaw do przyjęcia, że fotografie powoda mają charakter utworu artystycznego. Zważywszy, że powód jest niespornie od dłuższego czasu zawodowym artystą fotografikiem, należącym do ZPAF, Sąd Wojewódzki w świetle okoliczności sprawy mógł też oprzeć się w powyższym zakresie na domniemaniu faktycznym (art. 231 k.p.c.), którego dopuszczalność w zasadzie w tego rodzaju sytuacjach przyjmuje się w nauce. Oczywiście przeciwko tego rodzaju domniemaniu przysługiwałaby możność prowadzenia przeciwdowodu, przy czym ciężar udowodnienia (art. 6 k.c.), np. przez zasięgnięcie opinii biegłych, obciążałby pozwaną. Należy stwierdzić, że wbrew zarzutowi przytoczonemu w rewizji pozwana w dotychczasowym postępowaniu na dowód z biegłych w ogóle się nie powoływała.Jeśli chodzi o zarzut naruszenia przepisu art. 12 § 1 pkt 3 pr. aut., to zarzut ten nie może być ostatecznie rozstrzygnięty w postępowaniu rewizyjnym, skoro Sąd Wojewódzki nie wyjaśnił wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy w tym zakresie, co należy z urzędu wziąć pod uwagę (art. 381 § 1 k.p.c.).W myśl przepisu art. 12 § 1 pkt 3 pr. aut., w stosunku do utworu przeznaczonego do reklamy lub propagandy w dziedzinie gospodarczej (a o takie właśnie przeznaczenie i o taką dziedzinę chodziłoby w danym wypadku) prawo autorskie przysługuje m.in. tej jednostce gospodarki uspołecznionej, na której zamówienie utwór wykonano, przy czym twórca zachowuje wyłączne prawo do ochrony autorskich dóbr osobistych, której jednak rozpoznawana sprawa nie dotyczy.Wykładnia powyższego przepisu na tle okoliczności sprawy i w wypadkach podobnych - ze względu na jego ogólne ujęcia - nastręcza znaczne trudności. Przy wykładni tej należy wszakże mieć na uwadze, iż dla twórcy, który podejmuje działalność podlegającą ochronie z zakresu prawa autorskiego, nie jest oczywiście obojętne, czy prawo autorskie - w sensie majątkowym - przysługiwać będzie jemu samemu, czy też przejdzie na jednostkę gospodarki uspołecznionej. W zależności też od jednej czy drugiej ewentualności inaczej strony zainteresowane mogą ułożyć warunki łączących je umów, regulujących w szczególności uprawnienia majątkowe twórcy. Szeroki zespół możliwych różnych sytuacji nie pozwala tu na jakieś pełne uogólnienia. W każdym razie należy przyjąć, że na odjęcie prawa autorskiego twórcy na swoją korzyść nie może się powoływać ta jednostka gospodarki uspołecznionej, której zamówienie pozostaje wprawdzie w jakimś dalszym związku przyczynowym z powstaniem dzieła danego twórcy, jednakże w takich okolicznościach, które nie pozwalają twórcy przy podejmowaniu pracy na orientację, że chodzi właśnie np. o utwór przeznaczony do reklamy lub propagandy w dziedzinie gospodarczej, i to na użytek jednostki gospodarki uspołecznionej, a tym samym, że nie będzie mu przysługiwać prawo autorskie. Sytuacja taka zachodzi, być może, w szczególności w wypadkach, w których zamówienie nie następuje bezpośrednio u twórcy, lecz wchodzą w grę np. jedno lub parę ogniw pośrednich przy zawieraniu kolejnych umów, przy czym można by sobie wyobrazić nawet takie sytuacje, w których niektóre z tych umów byłyby zawierane z osobami fizycznymi czy prawnymi, które nie są jednostkami gospodarki uspołecznionej. Uświadomienie sobie przez twórcę, że chodziło ostatecznie o nieznane mu zamówienie ze strony jednostki gospodarki uspołecznionej, i to w celach wskazanych w art. 12 § 1 pkt 3 pr. aut., i że dlatego nie ma autorskich praw majątkowych, stanowiłoby w takiej i podobnych sytuacjach całkowite zaskoczenie dla twórcy, które z celem ochrony, jaką - także w interesie Państwa - zapewnia twórcom prawo autorskie, nie dałoby się pogodzić.Ponieważ Sąd Wojewódzki zasad powyższych nie miał na uwadze, przeto nie poczynił ustaleń potrzebnych do prawidłowego zastosowania prawa materialnego. Powoduje to konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku w części zasądzającej i orzekającej o kosztach procesu i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania w tym zakresie. W toku tego rozpoznania Sąd Wojewódzki wyjaśni szczegółowo stosunek prawny, jaki istniał - według ustaleń zaskarżonego wyroku - między powodem a zlecającą mu wykonanie fotografii Pracownią Sztuk Plastycznych z jednej strony, oraz między tą pracownią a pozwaną - z drugiej. W szczególności wymaga wyjaśnienia okoliczność, czy powód (ewentualnie kiedy) wiedział (dowiedział się) o tym, że fotografie wykonuje w celu umożliwienia wykonania z kolei zamówienia jednostki gospodarki uspołecznionej, która te fotografie przeznacza do reklamy lub propagandy w dziedzinie gospodarczej.Z przytoczonych zasad Sąd Najwyższy z mocy art. 388 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji.