II CR 697/71

SentencjaW. p/ Chemicznej Spółdzielni Pracy "Florina" w K. i Z.A. ZPAP "Art" w K. o wydanie projektów i odszkodowanie na skutek rewizji powoda i pozwanych od wyroku SW w K. z dnia 28 lipca II C 2/70 Sąd Najwyższy uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje SW w K. do ponownego rozpoznania, pozostawiając temuż Sądowi rozstrzygnięcie wniosków stron o przyznanie kosztów postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePowód Wiktor L. żądał nakazania pozwanym Chemicznej Spółdzielni Pracy "Florina" i ZA ZPAP "Art" by wydali mu jego utwory plastyczne przeznaczone do reprodukcji drukiem w celu reklamy produktów Spółdzielni, szczegółowo w pozwie i jego uzupełnieniach wymienione, a w razie niewypełnienia tego obowiązku przez pozwanych zasądzenia od nich solidarnie na rzecz powoda odszkodowania w kwocie 370 350 zł z odsetkami. Powód twierdził, że od szeregu lat wykonywał na zlecenie Spółdzielni rysunki reklamowe dla jej wyrobów, przy czym w tych transakcjach usługowych pośredniczyły pozwane Zakłady. Wbrew przepisowi art. 9 zarządzenia Nr 21 MKiS z dnia 28 lutego 1951 r. w sprawie zawierania umów i określania wynagrodzeń za prace artystyczne z zakresu plastyki, pozwani nie zwrócili powodowi wymienionych w pozwie utworów. O ile chodzi o wysokość odszkodowania, to stanowi ono trzykrotną kwotę wynagrodzenia otrzymanego przez powoda, a to zgodnie z uchwalonym przez Zarząd Główny ZPAP projektem nowego cennika. Pozwane Zakłady "Art" prosiły o oddalenie powództwa twierdząc, że powód swe prace dostarczył bezpośrednio pozwanej Spółdzielni i nie znajdowały się one nigdy w posiadaniu Zakładów, a ponadto zarzucały że powołany przez powoda przepis art. 9 zarządzenia Nr 21 MKiS nie ma zastosowania ze względu na późniejszy i sprzeczny z nim przepis art. 12 § 2 Prawa autorskiego z 1952 r.Pozwana Spółdzielnia "Florian" również wnosiła o oddalenie powództwa zarzucając brak legitymacji biernej po swej stronie, gdyż z powodem umowy nie zawierała, a ponadto powołała się na cytowany przepis art. 12 § 1 pkt 3 Prawa autorskiego.Sąd Wojewódzki w K. wyrokiem z dnia 28 lipca 1971 r. II C 2/70 nakazał pozwanej Spółdzielni wydanie powodowi 20 rysunków i 11 inseratów, zarządził na jego rzecz od obu pozwanych solidarnie kwotę 10 115 zł z 8% odsetków od dnia 4 lutego 1970 r. umorzył postępowanie co do żądania wydania 10 reklam, oddalił dalsze powództwo oraz orzekł o kosztach procesu i kosztach sądowych.Sąd uznał, że aczkolwiek w umowach zawartych między stronami wyraźnie art. 9 cyt. zarządzenia nie powołano, to jednak wskazano to zarządzenie przy ustalaniu wysokości należnego wynagrodzenia, a zatem mimo, iż ono nie było publikowane było stronom znane. Nie zachodzi sprzeczność między art. 9 tego zarządzenia, a przepisem art. 12 § 1 pkt 3 Prawa autorskiego, gdyż prawo autorskie w art. 12 nie reguluje kwestii prawa do własności wymienionych w nim utworów plastycznych a tylko kwestię własności autorskich praw majątkowych do tych utworów. Z tych względów należy powodowi zwrócić utwory znajdujące się w posiadaniu Spółdzielni "Florina". Za utwory zniszczone obaj pozwani winni solidarnie zapłacić powodowi odszkodowanie, przy czym szkoda powoda polega na pozbawieniu go możliwości wystawienia prac, publikowania w katalogach i pismach fachowych, sprzedaży opracowanych projektów graficznych - bez możliwości reprodukcji bez zgody zamawiającego - oraz na pozbawieniu go posiadania pełnej dokumentacji swojej twórczości.Zagadnienie, czy powód mógłby osiągnąć jakieś korzyści materialne, gdyby odzyskał wszystkie opracowane przez siebie projekty jest trudne do oceny. Prezentacja prac na wystawach, w katalogach i pismach fachowych jest bowiem bezpłatna i przewidywanie dziś czy otrzymałby nagrodę pieniężną czy wyróżnienie jest niemożliwe do przeprowadzenia. Rozważanie na ten temat byłoby niczym się nie dającą wymierzyć teoretyzowaniem. Dlatego dla oceny wysokości odszkodowania przyjął sąd jako podstawę koszty wykonania replik, co wyniosłoby kwotę 50 575 zł. Sąd uznał jednak, że powód przyczynił się w 80% do powstania szkody, skoro przez szereg lat nie domagał się zwrotu swych prac, jak również zawierając umowę z Zakładami "Art" nie żądał zamieszczenia klauzuli dotyczącej obowiązku zwrotu projektów i z tych względów zmniejszył odszkodowanie do kwoty 10 115 zł.Od wyroku tego wniosły rewizję obie strony i to powód w części oddalającej powództwo i umarzającej postępowanie, pozwani zaś w części uwzględniającej powództwo.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z niekwestionowanych ustaleń zaskarżonego wyroku wynika, że przedmiotem sporu są utwory plastyczne przeznaczone do reklamy w dziedzinie gospodarczej. Zgodnie z art. 12 § 1 pkt 3 pr. aut. prawo autorskie do utworu przeznaczonego do reklamy w dziedzinie gospodarczej służy tej jednostce gospodarki uspołecznionej, na której zamówienie utwór wykonano, jednakże twórca zachowuje wyłączne prawo do ochrony swych autorskich dóbr osobistych. Przepis ten określa więc wzajemne stosunki pomiędzy twórcą a zamawiającym j.g.u. W tej sprawie istnieją dwie umowy: między powodem - twórcą a pozwanymi Zakładami "Art", nie będącymi j.g.u. (art. 33 § 1 kc) oraz między tymi pozwanymi Zakładami, nie będącymi twórcą, a pozwaną Spółdzielnią "Florina" będącą j.g.u. (art. 33 § 1 pkt 3 kc), której utwory plastyczne powoda miały służyć do reklamy w dziedzinie gospodarczej. Rozpatrując każdą z tych umów oddzielnie należałoby dojść do wniosku, że do każdej z nich przepis art. 12 § 1 pkt 3 pr. aut. nie ma zastosowania, gdyż w pierwszym przypadku kontrahentem twórcy nie była j.g.u., w drugim zaś kontrahentem j.g.u. nie był twórca. Mając na uwadze, że ze względu na ograniczenie co do zawierania umowy między j.g.u, a osobami fizycznymi tego rodzaju werbalna wykładnia przepisu art. 12 § 1 pr. aut. uniemożliwiałaby realizację celu zamierzonego przez ustawodawcę. Należy podzielić pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 25 maja 1970 r. (I CR 138/70 OSNCP 1971 r., nr 4, poz. 66) w myśl którego jeżeli twórca zdawał sobie sprawę z tego iż, jego utwór plastyczny, którego wykonania podejmuje się jest przeznaczony do reklamy w dziedzinie gospodarczej i to na użytek j.g.u. - przepis art. 12 § 1 pkt 3 pr. aut. ma zastosowanie, z twierdzeń pozwu wynika, że powód bezpośrednio z prezesem Spółdzielni "Florina" uzgadniał rodzaj mających się wykonać prac, a Zakłady "Art" odgrywały jedynie rolę koniecznego pośrednika pomiędzy powodem, a Spółdzielnią.Zgodnie z art. 33 pr. aut. Rada Ministrów może ustalić stawki i zasady wynagradzania twórców oraz wzorcowe umowy we wszystkich lub niektórych działach twórczości. Ponieważ do czasu zawarcia wspomnianych umów RM nie ustaliła w oparciu o art. 33 zasad i stawek wynagradzania twórców oraz wzorcowych umów w dziale twórczości plastycznej, należy zgodnie z zasadami prawa międzyczasowego uznać, iż nadal obowiązywały postanowienia cyt. zarządzenia Nr 21 MKiS o ile nie pozostają w sprzeczności z przepisami pr. aut. z 1952 r. Tak też oceniały stan prawny strony, skoro w umowie zawartej między powodem a pozwanymi Zakładami "Art" stwierdzono w § 1, że "Zakład powierza a wykonawca przyjmuje do wykonania prace artystyczne z zakresu plastyki… na warunkach przewidzianych w zasadach zawierania umów i określania wynagrodzeń za prace artystyczne z zakresu plastyki, ustalone zarządzeniem MKiS z dnia 28 lutego 1951 r." a w umowie zawartej między pozwanymi stwierdzono m.in.: w § 4 "należności za wykonane prace obliczone będą według stawek i zasad ustalonych w zarządzeniu Nr 21 MkiS…"Przepis art. 9 cytowanego zarządzenia stwierdza, że "w zamian za wynagrodzenie zleceniodawca nabywa na własność projekty i wykonane wg tych projektów dzieła z wyjątkiem projektów przeznaczonych do reprodukcji drukiem, które pozostają własnością plastyka". Należy więc rozważyć, czy przepis ten in fine pozostaje w sprzeczności z art. 12 § 1 pkt 3 pr. aut. stanowiącym, że prawo autorskie utworu przeznaczonego dla reklamy w dziedzinie gospodarczej służy tej j.g.u., na której zamówienie utwór wykonano, z tym, że twórca zachowuje wyłączne prawo do ochrony autorskich dóbr osobistych. Gdyby bowiem sprzeczność taka zachodziła, przepis art. 9 cyt. zarządzenia utraciłby moc obowiązującą w stosunku do utworów objętych przepisem art. 12 § 1 pr. aut. Nie można zapominać, że ten ostatni przepis jest przepisem wyjątkowym w stosunku do zasady ogólnej wyrażonej w art. 7 pr. aut. stwierdzającej, że prawo autorskie służy twórcy. Z tego względu przepis art. 12 § 1 pr. aut. nie może podlegać wykładni rozszerzającej. W przepisie tym nie chodzi o pozbawienie twórców wszelkich praw autorskich majątkowych, lecz o takie ograniczenie tych praw, które zapewni j.g.u. możliwość swobodnego korzystania z zamówionych w tym przepisie dzieł. Zgodnie z tym j.g.u., która zamówiła utwór plastyczny przeznaczony dla reklamy w dziedzinie gospodarczej nabywa z mocy art. 12 § 1 pkt 3 pr. aut. i art. 15 pkt 3 pr. aut. prawo do wyłącznego rozporządzania utworem ale tylko w takim zakresie w jakim on będzie służył reklamie w dziedzinie gospodarczej. W tym tylko zakresie prawa majątkowe twórcy do utworu są ograniczone i dlatego, jeżeli "rozporządzanie utworem" polega na reprodukcji utworu drukiem, zaś sam utwór bezpośrednio nie jest środkiem reklamowym, ani nie jest tak sporządzony, że sam proces reprodukcji spowodowałby jego unicestwienie, twórca może - bez uszczerbku praw j.g.u. - zachować tak ograniczone prawo własności utworu.Z tych względów należy uznać, że przepis art. 9 zarządzenia Nr 21 MKiS zachował moc obowiązującą pod rządem art. 12 § 1 pkt 3 pr. aut. z 1952 r.W związku z tym, jeżeli zamawiająca jednostka gospodarki uspołecznionej zrealizuje swe uprawnienia z art. 12 § 1 pkt 3 pr. aut. i art. 15 pkt 2 pr. aut. w związku z art. 65 cyt. zarz. Nr 21 bądź też w sposób definitywny zrezygnuje z reprodukcji utworu drukiem - twórcy, jako właścicielowi służy roszczenie o wydanie mu utworów. Skoro zaś wstępnie przyjęto, że w sytuacji, gdy występują twórca, pośrednik i zamawiający, temu ostatniemu służą uprawnienia z art. 12 § 1 pkt 3 pr. aut. wprost do twórcy, należy uznać, że będące odpowiednikiem tych uprawnień zamawiającego uprawnienie twórcy do żądania zwrotów tych utworów, służy twórcy z mocy art. 354 § 1 kc w zw. z § 9 cyt. zarz. zarówno w stosunku do jego bezpośredniego kontrahenta, jak i w stosunku do zamawiającej j.g.u.W wypadku gdyby osoba, zobowiązana do zwrotu utworu, zobowiązania tego wykonać nie mogła w następstwie zniszczenia lub utraty utworu, ciążyć na niej będzie obowiązek naprawienia szkody (art. 471 kc). Zgodnie z art. 361 i nast. kc w grę wchodzić będzie szkoda majątkowa polegająca na przede wszystkim utracie dzieła, którego wartość według stanu w jakim znajdowało się (względnie mogło się znajdować) po dokonaniu reprodukcji należy ustalić według cen z daty ustalenia odszkodowania (art. 363 § 2 kc), a także na innych stratach majątkowych, które poszkodowany poniósł oraz korzyściach majątkowych, które mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono (art. 361 § 1 kc). Odnośnie tych ostatnich szkód należy jednak mieć na uwadze, że twórcy nawet po zwróceniu mu utworów nie przysługiwałoby prawo do odpłatnego rozporządzania w nim, a jedynie mógłby je wystawiać, publikować w katalogach i pismach fachowych nieodpłatnie. Przyjęcie, iż na skutek utraty tych możliwości twórca nie osiągnął określonych korzyści majątkowych, wymagałoby ustalenia konkretnych strat, a nie tylko hipotetycznej możliwości osiągnięcia jakichś korzyści np. zamówień. W wypadku umyślnego zniszczenia dzieła twórca mógłby żądać zasądzenia od sprawcy odpowiedniej sumy pieniężnej ale jedynie na rzecz PCK (art. 448 kc) w związku z art. 23 kc.Reasumując należy stwierdzić, że:1) rewizje pozwanych niesłusznie kwestionują uprawnienie powoda do żądania zwrotu tych jego utworów, co do których "Florina" bądź to już w pełni zrealizowała swe uprawnienia z art. 12 § 1 pkt 3 i art. 15 pkt 2 pr. aut., bądź też w sposób definitywny zrezygnowała z realizacji tych uprawnień, w stosunku do innych utworów powództwo byłoby więc przedwczesne;2) co do utworów, które mimo istniejącego obowiązku ich zwrotu nie mogą być zwrócone powodowi ciąży na obu pozwanych obowiązek naprawienia szkody, chyba, że pozwani wykażą, że niewykonanie tego zobowiązania jest następstwem okoliczności, za które odpowiedzialności nie ponoszą (art. 471 kc);3) trafne są zarzuty wszystkich rewizji co do wadliwości ustalenia wysokości odszkodowania w oparciu o koszty wykonania replik. Odszkodowanie winno odpowiadać wskazanym wyżej zasadom wynikającym z przepisów art. 361 i nast. kc; 4) okoliczność, że powód przez dłuższy czas nie zwracał się do pozwanych o zwrot projektów, nie może uzasadniać zastosowania przepisu art. 362 kc. Obowiązek zwrotu wynikał z powołanych wyżej postanowień umowy i art. 9 cyt. zarz. Nr 21 i powód nie był ani zobowiązany do zwracania pozwanym uwagi na to postanowienie i ich konsekwencje, ani upominać się wcześniej o wydanie mu projektów. Przyczynienie się powoda do powstania szkody mogłoby wchodzić w rachubę wtedy, gdyby powód mimo wezwania nie odbierał projektów, które wskutek tego uległy zniszczeniu albo zaginęły;5) skoro pozwani rozporządzili utworami powoda na podstawie zawartych umów i zrealizowali wynikające z tych umów uprawnienia, stan ten nie mógł prowadzić do nabycia własności tych projektów przez nich w drodze zasiedzenia (art. 174 kc);6) słusznie wreszcie rewizja powoda zarzuca, iż umarzając postępowanie co do żądania wydania 10 reklam objętych zleceniem z dnia 15 listopada 1960 r. Nr DW­4137/60 Sąd Wojewódzki przeoczył, że powód nie cofnął tego żądania, a tylko wskutek omyłkowego dwukrotnego wymienienia tego samego zlecenia pod pozycją 25 i 27 pisma procesowego z dnia 13 października 1970 r. pomyłkę tę następnie sprostował.Z tych względów należało orzec jak w sentencji (art. 388 § 1 kpc).