III CZP 23/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Trybulski. Sędziowie: J. Przybylski, W. Markowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Anny G. przeciwko Antoniemu K. i Anieli K. o wydanie nieruchomości, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Białymstoku postanowieniem z dnia 16 stycznia 1969 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:I. "Czy przepisy zawarte w art. LV-LXIV przepisów wprowadzających kodeks cywilny mają zastosowanie do nabycia spadku, w skład którego wchodzi gospodarstwo rolne położone w Polsce a pozostałe po cudzoziemcu, jeżeli zarówno on w chwili swej śmierci, jak i jego spadkobiercy nie są obywatelami polskimi? - i w wypadku odpowiedzi twierdzącej - II. Czy w sytuacji gdy darczyńca będący spadkobiercą oświadczenie woli o przeniesieniu na obdarowanego własności nieruchomości rolnej, należącej do spadku otwartego przed 5 lipca 1963 r., złożył przed dniem 5 lipca 1963 r., a obdarowany oświadczenie woli o przyjęciu darowizny złożył po tej dacie, skuteczność darowizny zależna jest od tego, czy spadkobierca zachował prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego, w skład którego wchodzi darowana nieruchomość?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:I.Jeżeli w skład spadku po cudzoziemcu wchodzi gospodarstwo rolne położone w Polsce, to do dziedziczenia lub zachowania prawa dziedziczenia tego gospodarstwa stosują się szczególne przepisy o dziedziczeniu gospodarstw rolnych zawarte w tytule X księgi IV kodeksu cywilnego oraz art. LV-LXIV przepisów wprowadzających ten kodeks - bez względu na obywatelstwo spadkodawcy i jego spadkobierców w chwili otwarcia spadku. II.Stosownie do art. LVII przepisów wprowadzających kodeks cywilny nabywca zachowuje prawo do spadku otwartego przed dniem 5 lipca 1963 r. lub do udziału w tym spadku - bez względu na to, czy zbywca należy do spadkodawców, którzy stosownie do art. LVI tych przepisów zachowali prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego, jak również bez względu na to, czy nabywca odpowiada warunkowi z art. 1069 kodeksu cywilnego - tylko wtedy, gdy umowa zbycia doszła do skutku przed tą datą, a zatem przy darowiźnie tylko wtedy, gdy zarówno oświadczenie spadkobiercy co do zbycia pod tym tytułem, jak i oświadczenie obdarowanego co do przyjęcia darowizny zostały złożone przed dniem 5 lipca 1963 r.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione zagadnienia wynikły w sprawie, w której, jak to podkreśla Sąd Wojewódzki, materiał dowodowy wskazywał na to, że właścicielem nieruchomości rolnej położonej w Polsce był obywatel USA, który zmarł tamże w 1960 r., ustanawiając swymi spadkobiercami dwoje dzieci, również obywateli USA. Wspomniani spadkobiercy aktem notarialnym z dnia 20.VI.1963 r., sporządzonym przed notariuszem Stanu New York, darowali swe udziały w spadku po ojcu powódce, obywatelce polskiej, która przyjęła darowiznę w akcie notarialnym sporządzonym w PBN w dniu 23.III.1964 r.Uzasadniając przedstawienie zagadnienia ad I, Sąd Wojewódzki wskazał na rozbieżność zachodzącą między przepisami prawa prywatnego międzynarodowego co do prawa właściwego w sprawach spadkowych - w szczególności art. 28 ust. 1 w związku z art. 34 ust. 2 prawa prywatnego międzynarodowego z dnia 2.VIII.1926 r. (Dz. U. Nr 101, poz. 581), jak również art. 34 nowego prawa prywatnego międzynarodowego z dnia 12.XI.1965 r. (Dz. U. Nr 46, poz. 290), wedle których w sprawach spadkowych właściwe jest prawo ojczyste spadkodawcy w chwili jego śmierci - a wskazaniami zawartymi w § 98 instrukcji o obrocie prawnym z zagranicą (zarządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 10.XII.1966 r. - Dz. Urz. Min. Spr. z 1967 r. Nr 1, poz. 1). W myśl tych wskazań zawarte w szczególnych przepisach ograniczenia o dziedziczeniu gospodarstw rolnych mają zastosowanie również w sprawach dotyczących nabycia spadku, w którego skład wchodzi gospodarstwo rolne położone w Polsce a pozostałe po cudzoziemcu, i to bez względu na obywatelstwo spadkodawcy w chwili jego śmierci. Sąd Wojewódzki zauważa przy tym, że przepis instrukcyjny, ze względu na obowiązującą hierarchię norm prawnych, nie może uchylać przepisu prawa prywatnego międzynarodowego, może zaś być jedynie wskazówką interpretacyjną. Jakby wynikało z dalszych wypowiedzi tego Sądu, skłaniałby się on do tego rodzaju wykładni na podstawie art. 6 prawa prywatnego międzynarodowego (art. 38 prawa pryw. międz. z 1926 r.), aczkolwiek uważa, iż może być rzeczą wątpliwą, czy szczególne przepisy o restrykcjach w zakresie dziedziczenia gospodarstw rolnych mają rangę podstawowych zasad porządku prawnego PRL.Natomiast jeśli chodzi o zagadnienie ad II, Sąd Wojewódzki podkreślił, że wypadki darowania przez cudzoziemców obywatelom polskim ich praw do spadków położonych w Polsce są dość częste, przy czym obdarowani - w błędnym przekonaniu, że darowizna jest czynnością jednostronną - poprzestają na ogół na otrzymanym z zagranicy akcie i udają się do PBN-u celem złożenia oświadczenia o przyjęciu darowizny z wieloletnim nieraz opóźnieniem. Nabiera to szczególnego znaczenia zwłaszcza na tle art. LVII przep. wprow. k.c., gdy obie czynności przedziela data 5 lipca 1963 r. Zdając sobie w pełni sprawę z tego, że o zawarciu umowy darowizny decyduje data jej przyjęcia, Sąd Wojewódzki - mając na uwadze, że to jurydycznie prawidłowe rozwiązanie jest jednak krzywdzące dla obdarowanych - podnosi, czy przy bardzo rozciągliwej wykładni art. LVII przep. wprow. k.c. (tym bardziej że jego redakcja wydaje się kłaść nacisk na osobę zbywcy) nie byłoby możliwe przyjęcie poglądu, iż wymieniony wyżej przepis ma zastosowanie także wtedy, gdy przed dniem 5.VII.1963 r. uczyniona została przez spadkobiercę tylko oferta co do zbycia jego praw spadkowych.Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi na przedstawione wyżej zagadnienia prawne, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:I1. Problem spadku po cudzoziemcu, gdy w skład spadku wchodzi nieruchomość położona w Polsce, był już przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego, aczkolwiek nie w takim aspekcie, jakiego dotyczy przedstawione tu zagadnienie. Chodziło tam bowiem o zagadnienie o jurysdykcję w takiej sprawie. W tezie orzeczenia z dnia 22.II.1966 r. III CR 395/65 (OSNCP 11/66, poz. 197) - z prawidłowym uściśleniem i ograniczeniem w glosie J. Jodłowskiego (PiP nr 1/67, str. 152 i nast.) - zajęto stanowisko, że postępowanie spadkowe po cudzoziemcu w zakresie dotyczącym nieruchomości położonej w Polsce podlega z mocy art. 1102 § 1 k.p.c. wyłącznej jurysdykcji krajowej sądów polskich. Konsekwentnie więc jeśli w skład spadku po cudzoziemcu wchodzi gospodarstwo rolne położone w Polsce, to postępowanie spadkowe w zakresie dotyczącym tego gospodarstwa podlega wyłącznej jurysdykcji sądu polskiego.Z przedstawionej wyżej zasady, że sądom polskim przysługuje wyłączna jurysdykcja w sprawach spadkowych w zakresie, jaki dotyczy wchodzącej w skład spadku nieruchomości położonej w Polsce, nie wynika oczywiście, że w takim samym zakresie ma być stosowane również polskie prawo spadkowe, jako że międzynarodowe prawo procesu cywilnego nie wskazuje systemu prawnego, według którego należy rozwiązać dany stan faktyczny stosunku cywilnoprawnego, zawierającego element obcy. Jest to bowiem dziedzina prawa prywatnego międzynarodowego.2. Trafnie podkreśla Sąd Wojewódzki, że zarówno art. 28 ust. 1 w związku z art. 34 zdanie drugie prawa pryw. międzyn. z dnia 2.VIII.1926 r., jak i art. 34 prawa prywatnego międzynarodowego z dnia 12.XI.1965 r. wskazują dla spraw spadkowych system prawny spadkodawcy w chwili jego śmierci (prawo ojczyste). Należy przy tym dodać, że wspomniane przepisy przyjmują zasadę jedności statutu spadkowego, co oznacza, że prawu ojczystemu spadkodawcy poddają dziedziczenie zarówno ruchomości, jak i nieruchomości. Wspomniana jedność statutu spadkowego w nowym polskim prawie prywatnym międzynarodowym została jeszcze - w stosunku do prawa z 1926 r. - nawet pogłębiona przez pominięcie odrębnej normy, która w dawnej ustawie poddawała spadek bezdziedziczny prawu miejsca jego położenia (lex rei sitae), zasada jednego statutu spadkowego - w odróżnieniu od zasady dwóch statutów, stosujących do dziedziczenia ruchomości prawo ojczyste (lex patriae), spadkodawcy w chwili jego śmierci, a oceniających prawa spadkowe do nieruchomości według prawa obowiązującego w miejscu położenia nieruchomości (np. Francja, USA i in., czy też Anglia - dla ruchomości lex domicilii spadkodawcy, a dla nieruchomości lex rei sitae) - wywodzi się z zasady jedności spadku. Koncepcji jedności spadku hołduje również polskie prawo spadkowe (art. 922 § 1 k.c.), przy czym nie zmieniają tego w zasadzie szczególne przepisy o dziedziczeniu gospodarstw rolnych, albowiem także w świetle tych przepisów spadek jest jeden (w szczególności gospodarstwo rolne nie jest odrębnym spadkiem, a tylko odrębnym - w ramach jednego spadku - majątkiem).Niemniej jednak gospodarstwo rolne, jako odrębna masa majątkowa spadku jako całości, poddane zostało szczególnym przepisom dziedziczenia, uzależniającym to dziedziczenie - zarówno z ustawy, jak i z testamentu - od specjalnych warunków, szczegółowo w przepisach określonych. Pozostaje to oczywiście w związku z przebudową ustroju rolnego wsi w kraju należącym do obozu socjalistycznego.Obowiązujące obecnie polskie prawo prywatne międzynarodowe z dnia 12.XI.1965 r. zaczęło obowiązywać po wejściu w życie ustawy z dnia 29.VI.1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych i po wejściu w życie kodeksu cywilnego, a mimo to nie wprowadziło zmian co do zasady jedności statutu spadkowego i właściwości prawa ojczystego spadkodawcy w chwili jego śmierci dla stosunków spadkowych, obejmując przepisami art. 34-35 wszelkie kwestie z zakresu praw i obowiązków majątkowych wynikających z dziedziczenia i zapisu, a więc również i przejście praw rzeczowych w ramach dziedziczenia. Prawo to poddało je nie normie kolizyjnej z art. 24 odnoszącej się do praw rzeczowych, a tylko normom kolizyjnym z zakresu prawa spadkowego. Nie wskazało też ono ograniczeń w rozporządzaniu mieniem spadkowym, jakie zawierać może prawo państwa, w którym spadek się znajduje, w danym wypadku - ograniczeń polskiego prawa spadkowego co do gospodarstw rolnych. Nie oznacza to jednak, że w świetle jego przepisów mogą być uwzględnione tylko ograniczenia wynikające z prawa ojczystego spadkodawcy.Nie może ulegać wątpliwości, że polskie szczególne przepisy o dziedziczeniu gospodarstw rolnych należą do kategorii norm zmierzających do socjalistycznej przebudowy ustroju rolnego, a co za tym idzie - ugruntowania ustroju społeczno-gospodarczego, właściwego celom i zadaniom Państwa Ludowego. Zasadniczych przemian w tym zakresie dokonała ustawa z dnia 29.VI.1963 r. (Dz. U. Nr 28, poz. 168), a następnie funkcje społeczno-gospodarcze, którym służyły jej przepisy, przejął kodeks cywilny i jego przepisy wprowadzające, realizując ochronę spadkowego gospodarstwa rolnego jako środka produkcji rolnej zarówno przed rozdrabnianiem i nadmiernym obciążeniem należnościami, jak i gwarantując jego przejęcie przez spadkobierców najbardziej odpowiednich, tj. zdolnych do pracy na roli i z rolą związanych. Zamierzeniem bowiem polityki rolnej naszego Państwa jest stałe podnoszenie produkcji rolnej i osiąganie jak najwyższej jej wydajności.Stwierdzić zatem trzeba, że polskie szczególne przepisy o założeniach społeczno-gospodarczych dziedziczenia gospodarstw rolnych realizują podstawowe zasady naszego porządku prawnego w dziedzinie polityki rolnej Państwa i wyznaczają charakter jego ustroju, dlatego też skutki stosowania prawa obcego nie służącego takim założeniom muszą być wyłączone w odniesieniu do gospodarstw rolnych, w każdym razie przez normę art. 6 pr. prywatn. międzynarodowego. Takie też stanowisko zajęto w doktrynie (por. J. Fabian: Statut spadkowy w naszym prawie prywatnym międzynarodowym, PiP nr 11/68, str. 805-806).Zanim zaczęły obowiązywać w Polsce ograniczenia w dziedzinie gospodarstw rolnych, jeszcze pod rządami ustawy z 1926 r. stworzono w systemie dwustronnych umów o obrocie prawnym wiążącym Polskę z krajami socjalistycznymi w latach 1958 i 1962 zasady usuwające we wzajemnych stosunkach konflikty między ustawodawstwami, m.in. także ze względu na przebudowę ustroju rolnego wsi (np. w umowie z CSRS, NRD i WRL). Jest to niewątpliwie także wskazówka zarówno co do charakteru tych norm, jak i co do tendencji, jakie znaczenie należy im nadać, a w szczególności, że należą one do podstawowych zasad porządku prawnego PRL i innych krajów obozu socjalistycznego. Dlatego też należy uznać, że przepis § 98 instrukcji o obrocie prawnym z zagranicą zawartej w zarządzeniu Minist. Sprawiedliwości z dnia 10.XII.1966 r. odpowiada prawu.3. Wywiedzione jak wyżej i sformułowane w odpowiedzi ad I stanowisko znajduje potwierdzenie także w art. XXIV przep. wprow. k.c., dotyczącym zbycia nieruchomości rolnej. Powołany przepis jest wyraźnym przejawem woli polskiego ustawodawcy niewyłączania w zasadzie obywateli obcych jako właścicieli nieruchomości rolnych położonych w Polsce od ograniczeń w ich zbywaniu z wyjątkiem sytuacji, o jakiej mowa w tym przepisie. Skoro zaś przepisy o obrocie nieruchomościami rolnymi są także wyrazem polityki rolnej Państwa, a ich funkcja społeczno-gospodarcza jest taka sama i zmierza do tych samych celów co przepis o ograniczeniu dziedziczenia gospodarstw rolnych, to z jedności celu i założeń powinien wypływać jednaki wniosek. Podobnie więc jak ograniczenia w zbywaniu nieruchomości rolnych położonych w Polsce dotyczą ich właścicieli będących obywatelami państwa obcego, tak samo również odnoszą się do nich ograniczenia o dziedziczeniu, gdy wchodzą w skład spadku po cudzoziemcu.4. Sytuacji powyższej nie zmienia okoliczność, że również spadkobiercy są obywatelami państwa obcego. Stosownie do art. XXIII przep. wprow. k.c. zarówno oni, jak i zapisobiercy będący obywatelami obcymi są wyłączeni od dziedziczenia gospodarstwa rolnego albo też prawa ich w tym względzie podlegają ograniczeniu, jak to stanowią szczególne przepisy o ograniczeniu dziedziczenia gospodarstw rolnych, z tą tylko odmiennością na ich korzyść w stosunku do spadkobierców czy zapisobierców będących obywatelami polskimi, że zawsze gdy tylko istnieje wzajemność, otrzymają oni równowartość pieniężną spadku lub zapisu w takim zakresie, w jakim, po odliczeniu długów, przepadłby im spadek lub zapis, gdyby ich prawo do dziedziczenia lub otrzymania zapisu nie zostało wyłączone bądź ograniczone. Oznacza to, że gdy ma zastosowanie polskie prawo spadkowe, to ograniczenie przewidziane w tym prawie w zakresie ograniczenia dziedziczenia gospodarstw rolnych odnoszą się także do spadkobierców cudzoziemców, z możnością jednak skorzystania przez nich - pod warunkiem wzajemności - z uprawnień przewidzianych w art. XXIII przep. wprow. k.c.W konsekwencji więc należy stwierdzić, że skoro - jak to wywiedziono - problem dziedziczenia gospodarstw rolnych położonych w Polsce wchodzących w skład spadku po cudzoziemcach nie podlega prawu ojczystemu spadkodawcy, lecz prawu polskiemu, to w wypadku takim będzie mieć zastosowanie art. XXIII także wtedy, gdy spadkobiercy takiego spadku są również obywatelami państwa obcego.IIArt. LVII przep. wprow. k.c. jest wśród innych szczególnych przepisów dotyczących dziedziczenia gospodarstw rolnych wchodzących w skład spadków otwartych przed 5.VII.1963 r. przepisem wyjątkowym. Chroni on prawa nabywcy z okresu, w którym dziedziczenie gospodarstwa rolnego nie podlegało żadnym odrębnym normom, aczkolwiek ustawa uznała utratę tych praw w stosunku do samych spadkobierców żyjących w dniu 5.VII.1963 r., jeśliby nie wykazali, że odpowiadają warunkom wymaganym do zachowania tych praw (art. LVI § 1 i 2). Stosownie bowiem do art. LVII przep. wprow. k.c. żadne warunki nie wchodzą w grę - zarówno przy tym po stronie spadkobiercy-zbywcy, jak i nabywcy - jeżeli spadkobierca zbył spadek lub udział w spadku przed dniem 5.VII.1963 r. Sama przeto wyjątkowość przepisu nie zezwala na rozszerzającą jego interpretację, toteż powinien on być ściśle stosowany.Według tego przepisu, dla wywołania skutków w nim przewidzianych konieczne jest zbycie przez spadkobiercę spadku lub udziału w nim przed dniem 5.VII.1963 r., według zaś art. 167 prawa spadkowego zbycie spadku następowało w drodze umowy w formie aktu notarialnego. Umowa natomiast była uważana za zawartą wtedy, gdy strony złożyły zgodne oświadczenie co do jej istotnych postanowień (art. 56 p.o.p.c.). Jeżeli natomiast oświadczenia stron były składane w różnym czasie, to umowę poczytywało się za zawartą w czasie i miejscu otrzymania odpowiedzi na ofertę (art. 62 p.o.p.c.). Z powyższego wynika, że gdy przed dniem 5.VII.1963 r. oświadczenie o zbyciu złożył tylko spadkobierca-zbywca, to przed tym dniem nie doszło do zbycia spadku lub udziału w nim, ale tylko do złożenia oferty.Nie czyni to zadość hipotezie art. LVII, co w konsekwencji prowadzi do udzielenia odpowiedzi takiej jak w sentencji ad II, i z tego względu nie można przyjąć sugerowanego przez Sąd Wojewódzki poglądu. W szczególności nie może uzasadniać takiego poglądu podkreślona przez Sąd Wojewódzki okoliczność, jakoby z treści art. LVII wynikało, iż kładzie on nacisk na osobę zbywcy. Jak już wyżej wskazano, osoby kontrahentów są tu raczej obojętne, nacisk zaś jest położony na czynność prawną, mianowicie na zbycie, a to ostatnie, aby było skuteczne, musi być dokonane w formie obowiązującej w chwili dokonywania czynności.Nieskuteczność jednak zbycia co do gospodarstwa rolnego nie oznacza, że nastąpiła taka sama nieskuteczność co do innego majątku spadkowego, skoro poza gospodarstwem rolnym data sporządzenia aktu notarialnego co do przyjęcia przez nabywcę oferty (przed czy po 5.VII.1963 r.) jest obojętna.Dlatego też jeżeli zbywcą jest spadkobierca-obywatel innego państwa, to umowa zbycia spadku lub udziału w nim, jaka dojdzie do skutku przez złożenie oświadczenia nabywcy, obejmie w każdym razie roszczenie przysługujące zbywcy z mocy art. XXIII przep. wprow. k.c. w takim zakresie, jaki wynika z uchwały składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 22.II.1968 r. III CZP 18/67 (OSNCP 12/68, poz. 201).Z przedstawionych względów orzeczono jak w sentencji.