III CRN 115/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: W. Markowski, K. Piasecki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Spółdzielczego Przedsiębiorstwa Handlowo-Technicznego "R." w W. przeciwko Jackowi i Marii N. o 804.048 zł, na skutek rewizji nadzwyczajnej Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 20 grudnia 1969 r., sprostowanego postanowieniem z dnia 23 grudnia 1969 r.,uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu dla m.st. Warszawy.Uzasadnienie faktycznePowód żądał zasądzenia solidarnie od pozwanych kwoty 804.048 zł z odsetkami z tytułu zwrotu nienależnego świadczenia. Dla uzasadnienia tego żądania powód przytoczył, że w zawartych między stronami umowach o dostawę gumy do żucia zastrzeżono, iż obowiązywać będzie cena jednostkowa ustalona decyzją organu określającego ceny, przy czym cena nie może być wyższa od 1,80 zł za jedną gumę "listkową" i 1,70 zł - za jedną gumę "irysową".Taką też cenę powód płacił za gumę. Tymczasem okazało się, że strona pozwana nie zwróciła się do odpowiedniego organu o ustalenie ceny oraz że Wojewódzka Komisja Cen w Warszawie ustaliła dla innych wytwórców ceny po 1,60 zł i po 1,50 zł.Zaskarżonym wyrokiem Sąd Wojewódzki powództwo oddalił. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Wojewódzki stwierdził, że przyjął za wykazane, iż pozwani przekazali powodowi wnioski o ustalenie ceny ostatecznej. Powodowe Przedsiębiorstwo przedstawiło z kolei jeden z tych wniosków Centrali Handlu Zagranicznego "P.", jako że w pierwszej fazie transakcji wytworzona przez pozwanych guma miała być przeznaczona na eksport. Centrala "P." zatwierdziła cenę ostateczną w wysokości równej cenie maksymalnej określonej w umowach stron. Gdy następnie rokowania eksportowe zawiodły i dostarczona przez pozwanych guma została zwolniona do obrotu krajowego, pozwani nie wystąpili już o ponowne ustalenie ceny ostatecznej do właściwej władzy ustalającej ceny, lecz policzyli powodowi produkt w cenie 1,80 zł i 1,70 zł za sztukę.W świetle wywodów uzasadnienia wyroku Sądu Wojewódzkiego strona powodowa nie wykazała, czy i jakie zarządzenie ustalające cenę maksymalną zostało przez pozwanych naruszone. Strona powodowa twierdziła jedynie, że pozwani nie uzyskali właściwej decyzji cenowej. Między stronami istniała jednak umowa ustalająca cenę maksymalną na 1,80 zł i 1,70 zł. Cena ta miała wprawdzie charakter orientacyjny, jednakże wobec tego, że brak było decyzji, która by ustalała cenę ostateczną w innej wysokości, cena wynikająca z umowy stron pozostała w mocy, a pozwani tej ceny nie przekroczyli. Oczywiste też jest, że w żadnym razie powołane przez stronę powodową decyzje cenowe WKC dotyczące gumy do żucia wytwarzanej przez innych producentów nie mogą być traktowane jako zarządzenie, o jakim mowa w art. 538 k.c.Sąd Wojewódzki uznał ponadto na podstawie opinii biegłych, że cena płacona pozwanym przez powodowe Przedsiębiorstwo za dostarczoną gumę do żucia odpowiada wartości produktu, a w każdym razie nie jest od tej wartości wyższa.W rewizji nadzwyczajnej od tego wyroku Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego wnosi o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Rewizja opiera się na zarzucie rażącego naruszenia art. 2 § 2, art. 4, art. 232, 233 § 1, art. 316 § 1 i art. 328 § 2 k.p.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Wysunięte w rewizji nadzwyczajnej zarzuty i wywody przytoczone dla ich uzasadnienia są trafne. Jak słusznie twierdzi skarżący, partie gumy zostały nabyte w obrocie wewnętrznym. Dlatego też konsekwentnie należy przyjąć, że nie miałaby znaczenia okoliczność, czy nastąpiło zatwierdzenie ceny eksportowej przez PHZ "P.".Z załączonych do akt sprawy wzorów umów wyraźnie wynika, że kontrahentem zobowiązanym do uzyskania zatwierdzenia ceny był dostawca. Od obowiązku tego nie mogła go zwolnić przytoczona w sprawie klauzula, według której miała obowiązywać strony cena zatwierdzona przez odpowiedni organ, nie wyższa jednak od ceny 1,70 zł lub odpowiednio do gatunku 1,80 zł. To zastrzeżenie umowy należy traktować jako zastrzeżenie, w myśl którego miała obowiązywać cena ustalona przez odpowiedni organ, ale w żadnym razie nie przekraczająca wymienionych cen jednostkowych określonych jako maksymalne przez same strony umowy.Zagadnienia związane z cenami, a zwłaszcza z trybem i zasadami ich ustalenia, powinny być w sprawie wyjaśnione, czego Sąd Wojewódzki nie dokonał, na podstawie przepisów uchwały nr 228 Rady Ministrów z dnia 29 lipca 1964 r. w sprawie zasad i właściwości organów do ustalenia cen zbytu artykułów zaopatrzeniowych i inwestycyjnych oraz robót (usług) produkcji jednostek państwowych objętych planem terenowym, spółdzielni, organizacji społecznych i jednostek gospodarki nieuspołecznionej (M.P. Nr 56, poz. 264). Ceny zbytu artykułów produkcji rzemieślników i innych jednostek gospodarki nieuspołecznionej, zbywanych uspołecznionym odbiorcom, ustala się w sposób podany w tych przepisach. W myśl przy tym § 25 ust. 1 uchwały ceny zbytu tych artykułów ustalają właściwe ze względu na siedzibę producenta organy do spraw cen prezydiów wojewódzkich rad narodowych. W sprawie chodzi - w świetle powołanego przepisu - o właściwość Stołecznej Komisji Cen. Według brzmienia § 17 ust. 1 powyższej uchwały ceny artykułów zaopatrzeniowych lub robót (usług) ustalone zgodnie z przepisami § 14-16 mają charakter cen maksymalnych. Na tle przedstawionej sytuacji prawnej znajduje wytłumaczenie zamieszczone w umowach stron zastrzeżenie o obowiązywaniu pomiędzy nimi ceny jednostkowej ustalonej decyzją właściwej władzy cenowej. Stosownie do postanowień § 1 i 2 ust. 3 zarządzenia Prezesa Państwowej Komisji Cen z dnia 13 lipca 1955 r. (MP Nr 68, poz. 872) ciążył na dostawcy obowiązek umieszczenia na wystawionych fakturach adnotacji ustalającej, przez kogo, w jakiej dacie i za jakim numerem cena została ustalona. Uspołeczniony zaś nabywca mógł nabyć towar jedynie na podstawie faktury zawierającej adnotację o zatwierdzonej cenie (§ 3 zarządzenia).Sąd Wojewódzki wymienionych okoliczności nie miał na uwadze. Dlatego też błędny jest pogląd tego Sądu, jakoby w sprawie nie miały zastosowania przepisy o cenie maksymalnej. Podobnie wadliwe jest zapatrywanie tego Sądu, jakoby w braku decyzji władzy cenowej ustalającej cenę ostateczną rozliczenia należało dokonać według cen orientacyjnych określonych w umowach stron.W świetle powyższych wywodów za nieuzasadnione należy uznać stanowisko Sądu Wojewódzkiego, który istoty sporu między stronami dopatrywał się w pytaniu, czy wartość wyprodukowanej gumy do żucia odpowiada cenie, jaką uzyskali pozwani od powoda. Braku jednak odpowiedniej decyzji ustalającej cenę nie mogła zastąpić opinia biegłego. Kwestii wartości towaru nie można w tych wypadkach, gdy obowiązują przepisy o cenach (np. art. 537, 536, 540 k.c.), utożsamiać z zagadnieniem ceny, która może być kształtowana przy uwzględnieniu szeregu różnych czynników, innych niż wartość towaru.W tym zakresie należy mieć na względzie (§ 19) wspomnianej uchwały nr 228 Rady Ministrów z dnia 28 lipca 1964 r. Według tego przepisu ustalenie ceny zbytu artykułu powinno nastąpić przed przystąpieniem do produkcji. Jeżeli wniosek o ustalenie ceny jest zgłoszony w trakcie trwania produkcji lub po jej zakończeniu, to cenę ustala się na podstawie kosztów rzeczywiście poniesionych. Wykładnia tego przepisu, uwzględniająca charakter przepisów o ustalaniu cen, nie uzasadnia wniosku, iż zdanie drugie tego przepisu należy rozumieć w ten sposób, że w razie nieustalenia ceny przed przystąpieniem do produkcji cenę ustala się na podstawie kosztów rzeczywiście poniesionych z pominięciem decyzji właściwego organu powołanego do ustalenia ceny (§ 20 i 26 cytowanej uchwały) i że ustalenia tego w razie sporu w związku z ceną maksymalną (sztywną czy wynikową) może sąd dokonać na podstawie opinii biegłego, pomijając właściwy organ. Taka interpretacja prowadziłaby do obejścia przepisów o cenach.Użyte w § 19 uchwały sformułowanie: "ceny ustala się na podstawie kosztów rzeczywiście poniesionych" stanowi tylko i wyłącznie wskazówkę dla właściwego organu, do którego zgodnie z przepisami uchwały nr 228 Rady Ministrów należy ustalenie ceny.W stosunku do sprawy niniejszej oznacza to, że ustalenie ceny należało i należy do właściwego organu. Ustalona w tym trybie cena powinna dopiero stanowić podstawę do oceny zasadności żądań strony powodowej. Wymaga przy tym wyjaśnienia, że w takim zakresie, w jakim ustalona - zgodnie z obowiązującymi przepisami - cena byłaby niższa od ceny zapłaconej przez stronę powodową, stronie tej przysługiwałoby roszczenie o zwrot pobranej różnicy (art. 538 k.c.).Z powyższego punktu widzenia sprawa nie została wyjaśniona. Sąd Wojewódzki nie nadał przy tym odpowiedniego znaczenia i w ogóle nie rozważył zebranego dotychczas w sprawie materiału. Słusznie w rewizji nadzwyczajnej wskazuje się na to, że w pozwie zawarta jest wzmianka, iż według informacji Najwyższej Izby Kontroli wydane zostały dwie decyzje Stołecznej Komisji Cen; obie z daty 28 czerwca 1969 r., ustalające ceny jednostkowe na gumy do żucia wyprodukowane przez firmę K.N., a mianowicie gumy "listkowej" w wysokości 0,50 zł i gumy "irysowej" w wysokości 0,40 zł za sztukę. Co prawda sam powód wyraził wątpliwość co do słuszności ustalenia cen w podanych wysokościach, jednakże skoro stroną powodową jest jednostka gospodarki uspołecznionej, a jej stanowisko w odniesieniu do wzmiankowanych decyzji uznać należałoby za niezrozumiałe dlatego, że zajął je właśnie powód, to Sąd Wojewódzki, w celu realizacji zasady wyrażonej w art. 4 k.p.c., obowiązany był zwrócić się z urzędu do NIK-u lub do SKC o zawiadomienie Sądu, czy zarządzenia co do ustalenia cen zostały wydane, a jeżeli tak, prosić o nadesłanie ich odpisów.Sąd Wojewódzki czynności takiej jednak nie podjął, naruszając rażąco art. 232 § 4 k.p.c. Tymczasem istotnie Prezydium Rady Narodowej (Stołeczna Komisja Cen) wydało w dniu 28 czerwca 1969 r. zarządzenie nr SKC XVII-VI-5137/69 i zarządzenie nr SKC XVII-CI-7137-2/69, ustalające ceny jednostkowe - w wysokości 0,50 i 0,40 zł za sztukę - na gumę do żucia wyprodukowaną przez firmę K.N. w W. ul. J. 18 i stwierdzające, że ustalone ceny odnoszą się do ilości produktu z okresu 1.I.1967 r. - 10.VI.1969 r.