I CR 209/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: B. Łubkowski, E. Mielcarek (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jana B. przeciwko Andrzejowi B., Biuru Urządzeń Techniki (Przedsiębiorstwo Państwowe w W.) i PZU o odszkodowanie, na skutek rewizji pozwanego B. od wyroku Sądu Powiatowego dla Warszawy-Pragi z dnia 29 września 1969 r.,oddalił rewizję.Uzasadnienie faktyczneW dniu 5.VI.1967 r. w wyniku uderzenia samochodem pozwanego Biura, kierowanym przez pozwanego Andrzeja B., poniosła śmierć 78-letnia matka powoda, Wiesława B. Powód, jak twierdził, poniósł koszty pogrzebu matki w wysokości 16.164,10 zł, doznał też szkody wskutek tego, że w osobie matki utracił korepetytora swoich dzieci w nauce języków obcych; wartość tej pomocy matki szacuje na 5.000 zł, lecz tę szkodę skompensował z kwotą 5.000 zł otrzymaną od PZU, w wyniku czego domagał się od pozwanych zasądzenia solidarnie kwoty 16.164 zł.Wezwany do udziału w sprawie PZU wyjaśnił, że dwóm braciom powoda z tytułu ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków (NW) również wypłacił po 5.000 zł, i dlatego - wobec obowiązku braci powoda ponoszenia kosztów pogrzebu matki wespół z powodem - zaliczyć na nie trzeba nie 5.000 zł, lecz 15.000 zł.Sąd Powiatowy dla Warszawy-Pragi wyrokiem z dnia 29.IX.1969 r. zasądził od wszystkich pozwanych solidarnie na rzecz powoda kwotę 6.078 zł z 8% od dnia 6.X.1968 r., a w pozostałej części powództwo oddalił. Zasądzona kwota odpowiada kosztom pogrzebu (11.078 zł) zmniejszonym o kwotę 5.000 zł, którą powodowi tytułem ubezpieczenia NW wypłacił PZU.Sąd Powiatowy nie ustosunkował się do przytoczonego wyżej zarzutu PZU dotyczącego zaliczenia także świadczeń z tytułu NW wypłaconych braciom powoda. Na nieuwzględnieniu - z naruszeniem art. 466 k.c. - tego zarzutu oparł swoją rewizję od powyższego wyroku pozwany B., który wnosił o zmianę wyroku i oddalenie powództwa.Sąd Wojewódzki dla m. st. Warszawy po rozpoznaniu rewizji pozwanego uznał, że zagadnienie powyższego zaliczenia budzi poważne wątpliwości i na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. przedstawił je Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia, formułując je następująco:"Czy na mocy § 20 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1.XII.1961 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń następstw nieszczęśliwych wypadków i odpowiedzialności cywilnej z ruchu pojazdów mechanicznych (Dz. U. Nr 55, poz. 311) na poczet wierzytelności jednego z dzieci o zwrot kosztów pogrzebu matki (art. 446 § 1 k.c.), zmarłej na skutek wypadku samochodowego, zalicza się całość kwoty wypłaconej przez PZU na podstawie § 8 ust. 1 pkt 1 cyt. rozp., jeżeli wypłata nastąpiła do rąk kilku współuprawnionych - dzieci zmarłej - w częściach równych i jeżeli poszukującym zwrotu kosztów pogrzebu przeciwko sprawcy wypadku jest jedno z dzieci, które samo te koszty poniosło?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania i zważył, co następuje:Powołane rozporządzenie przewidywało wypłatę oznaczonych kwot członkom rodziny osoby zmarłej wskutek wypadku samochodowego. Kwoty te, stanowiące świadczenie PZU z tytułu ubezpieczenia NW, są wypłacane według ustalonej kolejności (małżonek, dzieci, rodzice, inni ustawowi spadkobiercy - § 8 ust. 1 i 3). Jeżeli w grupie uprawnionych, której należy się świadczenie, jest kilka osób, świadczenie dzieli się między te osoby w równych częściach (§ 8 ust. 3 zdanie ostatnie).Gdy osoba, która otrzymała świadczenie z ubezpieczenia NW, dochodzi odszkodowania opartego na przepisach prawa cywilnego, które PZU również wypłaca, ale z tytułu ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej (OC) posiadacza czy kierowcy samochodu, to wtedy PZU z odszkodowania "potrąca przyznane tej samej osobie" z tytułu tego samego zdarzenia świadczenie z obowiązkowego ubezpieczenia następstw NW (§ 20).Według § 20 obecnie obowiązującego rozporządzenia Rady Ministrów z 24.IV.1968 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 15, poz. 89) na poczet świadczenia z ubezpieczenia OC "zalicza się przyznane tej samej osobie" świadczenie z ubezpieczenia NW.Znamienne jest odróżnienie w § 8 "uprawnionych" od "grup uprawnionych" i poczytanie świadczenia z ubezpieczenia NW jako należnego grupie, gdy tymczasem w § 20 nakazem zaliczania objęto świadczenie przyznane "tej samej osobie". Nie związano zatem nakazu zaliczenia ze świadczeniem na rzecz grupy, ani z jego wysokością, lecz z osobą dochodzącą odszkodowania opartego na przepisach prawa cywilnego. Dlatego też można wnosić, że w rozważanym wypadku ostatnie związanie było zamierzone. Wykładnia zatem gramatyczna przepisów przemawia za udzieleniem przeczącej odpowiedzi na pytanie przedstawione przez Sąd Wojewódzki.Dodać należy, że potrącenie wymaga tożsamości osób wierzyciela i dłużnika i pojęciowo (poza poręczeniem i solidarnością, które tu nie zachodzą) nie jest możliwe potrącenie należności innej osoby, nawet spokrewnionej. Również zaliczenie jest możliwe tylko w odniesieniu do tej samej osoby, która czegoś słusznie żąda, ale na poczet tego już coś otrzymała. Możliwość zaliczania jednemu wierzycielowi tego, co dłużnik wypłacił innemu swemu wierzycielowi, jest tak wyjątkowa, że bez wyraźnego prawnego unormowania czy umownego uzgodnienia jest nie do przyjęcia. Toteż przepisy § 20 obu rozporządzeń są przepisami wyjątkowymi i jako takie nie podlegają rozciągłej wykładni. Tym samym więc przewidziane w nich potrącenie bądź zaliczenie nie może obejmować więcej aniżeli świadczenie "przyznane tej samej osobie".Z istoty zaliczki wynika, że otrzymujący ją powinien ją przynajmniej zachować, jeżeli należy mu się świadczenie. Tymczasem gdyby na poczet świadczenia z tytułu ubezpieczenia OC zaliczyć wierzycielowi to, co PZU wypłacił z tytułu ubezpieczenia NW innym uprawnionym, to wtedy "straciłby" on, bo nie otrzymałby zwrotu części wydatków. Gdyby powód za radą PZU zwrócił się o pokrycie tej części do swych braci, powołując się najprawdopodobniej na art. 1034 § 1 zdanie 2 k.c. i na wzgląd, że koszty pogrzebu matki należą do długów spadkowych (art. 922 § 3 k.c.), to bracia mogliby skutecznie zarzucić, że ponieważ matka zmarła w wypadku samochodowym, przeto nie ich, lecz osobę odpowiedzialną za wypadek obciążają koszty pogrzebu matki (art. 446 § 1 k.c.), jak również że koszty otrzymane z tytułu ubezpieczenia NW nie są w ich wypadku przeznaczone na pokrycie kosztów pogrzebu.Oba te zarzuty byłyby trafne. Z racji ubezpieczenia OC, PZU wchodzi w sytuację prawną osoby czy osób ponoszących cywilną odpowiedzialność za szkodę (§ 15 rozp.). Dlatego też skoro ani posiadacz pojazdu (pozwane Biuro), ani kierowca (pozwany B) nie mogliby się obronić zarzutem, że koszty pogrzebu ofiary wypadku samochodowego (matki powoda), jako dług spadkowy, obciążają spadkobierców ofiary, a to z powodu normy art. 446 § 1 k.c., to również i PZU nie może skutecznie podnieść tego zarzutu. Dyspozycja art. 446 § 1 k.c., że zobowiązany do naprawienia szkody powinien zwrócić koszty pogrzebu temu, kto je poniósł, zwalnia właśnie spadkobierców osoby zmarłej do ostatecznego ponoszenia tych kosztów; które podnieśli, gdyby nie ustalili podmiotów zobowiązujących, bądź gdyby ich spadkodawca zmarł śmiercią, za którą nikt nie ponosi odpowiedzialności.W stosunku do braci powoda świadczenie z § 8 rozp., które im PZU wypłacił, nie było przeznaczone na pokrycie kosztów pogrzebu. Nie tylko dlatego, że świadczenie to, jako należne z osobowego ubezpieczenia, nie ma charakteru odszkodowania, lecz również z tego względu, że o zwrocie kosztów pogrzebu mowa jest w ustępie 4 § 8 rozp., w którym jednak nie wymieniono dzieci zmarłego.W rozporządzeniu z 1968 r. powyższe związanie jest ściślejsze, gdyż "inni ustawowi spadkobiercy" (z pkt 4 ustępu 3 § 8) otrzymują świadczenie z § 8 ust. 1 zmniejszone o koszty pogrzebu, które PZU zwraca temu, kto je poniósł. Zastrzeżenie to jednak nie odnosi się do członków rodziny wymienionych pod pkt 1-3 ust. 3 § 8, wobec czego ci członkowie (a między nimi również dzieci zmarłego) otrzymują całe świadczenie z tytułu ubezpieczenia NW. W związku z tym stwierdzeniem można dodać, że gdyby bracia powoda, którzy otrzymali od PZU po 5.000 zł tytułem powyższego świadczenia mieli - zgodnie z zarzutem pozwanego B. i PZU - przyczynić się tymi pieniędzmi do pokrycia kosztów pogrzebu, to w rezultacie nie otrzymaliby całego świadczenia z tytułu ubezpieczenia NW, które im się należało.Gdyby w rozpatrywanej sprawie - wbrew przeznaczeniu świadczenia z § 8 rozp. - w całości zaliczyć je na pokrycie kosztów pogrzebu matki powoda, to bracia powoda mogliby z kolei wystąpić przeciwko pozwanym o zwrot ich kosztów związanych z pogrzebem matki. Z akt szkodowych bowiem PZU okazuje się, że mieli oni takie koszty, gdyż jeden z nich przyjechał na pogrzeb z W., a drugi z G.Zaliczenie to skomplikowałoby też postępowanie. Wymagałoby ono uczestnictwa braci powoda po stronie powoda.[...]Skoro Sąd Powiatowy orzekł zgodnie z powyższym rozumowaniem, to nie naruszył przepisu art. 446 k.c., jak to zarzucił skarżący.Rewizję należało zatem oddalić (art. 387 k.p.c.).