III PZP 8/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński. Sędziowie: W. Glabisz, K. Marowski, M. Piekarski, S. Rejman, Z. Stypułkowska (sprawozdawca), J. Tyszka. SentencjaSąd Najwyższy, po wysłuchaniu wniosku prokuratora Prokuratury Generalnej PRL S. Dzwonkowskiego, po rozpoznaniu pytania prawnego Prokuratora Generalnego PRL skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego:"1) Czy i w jakim terminie przedawniają się w stosunku do zakładu pracy roszczenia osób uprawnionych z art. 10-13 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy (Dz. U. Nr 3, poz. 8)?2) Czy do zgłoszenia wniosku o wyżej wymienione roszczenia do komisji rozjemczej ma zastosowanie przepis art. 6 ust. 1 pkt 3 dekretu z dnia 24 lutego 1954 r. o zakładowych komisjach rozjemczych (Dz. U. Nr 10, poz. 35)?3) W razie odpowiedzi twierdzącej na pytanie drugie - czy osobie uprawnionej przysługuje skarga do okręgowego sądu ubezpieczeń społecznych na decyzję organów rozjemczych odmawiającą przywrócenia terminu dochodzenia roszczenia?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:I. Roszczenia z art. 11 i 13 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy (Dz. U. Nr 3, poz. 8) ulegają przedawnieniu z upływem lat dziesięciu, a roszczenia z art. 10 i 12 tej ustawy - z upływem lat trzech.II. Do dochodzenia powyższych roszczeń nie maja zastosowania terminy przewidziane w art. 6 dekretu o zakładowych komisjach rozjemczych.Uzasadnienie faktyczneUstawa z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy nie określa terminów przedawnienia roszczeń.Z mocy art. 26 ustawy w sprawach nie uregulowanych jej przepisami stosuje się odpowiednio przepisy o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, a między innymi przepisy określające terminy, po upływie których prawo do świadczeń wygasa (np. art. 75 ust. 2). Są to terminy o charakterze prekluzyjnym, obowiązujące w postępowaniu przed organami ubezpieczeń społecznych przy dochodzeniu świadczeń ubezpieczeniowych o charakterze administracyjnoprawnym. Świadczenia zaś rentowe z tytułu wypadku przy pracy, wypłacane przez instytucje ubezpieczenia społecznego, nie ulegają przedawnieniu. Natomiast roszczenia o świadczenia przypadające od zakładu pracy a wymienione w art. 10-13 ustawy są roszczeniami majątkowymi, wynikającymi ze stosunku prawnego istniejącego między równorzędnymi podmiotami, zakładem pracy i pracownikiem. Z tego względu są one objęte ogólnie obowiązującą - zarówno w stosunkach cywilnoprawnych jak i w stosunkach pracy - zasadą według której roszczenia majątkowe ulegają przedawnieniu z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych (art. 117 § 1 k.c., art. 105 p.o.p.c. w związku z art. XII § 2 przep. wprow. kodeks cywilny), omawiana jednak ustawa wyłączenia takiego nie zawiera.Ustawa o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy, której przepisy zostały rozciągnięte na choroby zawodowe rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 18 czerwca 1968 r. (Dz. U. Nr 22, poz. 145), zmieniła dotychczasowe zasady odpowiedzialności uspołecznionego zakładu pracy i tryb dochodzenia roszczeń z tego tytułu. Znalazło to wyraz w szczególności w szerokim ujęciu podstawy odpowiedzialności uspołecznionego zakładu pracy za wypadki przy pracy. Zakres bowiem wyłączeń odpowiedzialności jest znacznie węższy niż przy odpowiedzialności z czynu niedozwolonego na zasadzie tzw. ryzyka, unormowanej w art. 435 k.c. Uprawnień poszkodowanego nie wyłącza ani siła wyższa, ani wyłączna wina osoby trzeciej i nie zawsze wyłącza te uprawnienia wina poszkodowanego, gdyż omawiane roszczenia nie przysługują mu tylko wówczas, gdy uległ wypadkowi przy pracy na skutek swej winy umyślnej lub swego rażącego niedbalstwa, polegającego na naruszeniu przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (art. 1 pkt 2 ustawy).Ustawa w ścisłym powiązaniu z ubezpieczeniem społecznym normuje w sposób kompleksowy wynagrodzenie wszelkich szkód wynikłych dla pracownika lub jego rodziny na skutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej (art. 22 ustawy). Odpowiedzialność uspołecznionego zakładu pracy unormowana ustawą związana jest ściśle ze stosunkiem zobowiązaniowym łączącym zakład pracy z pracownikiem. U podstaw bowiem obciążenia zakładu pracy tak szeroko ujętym obowiązkiem wynagrodzenia szkód związanych z wykonywaniem pracy leży stwierdzenie, że zakład pracy jest organizatorem tej pracy i kieruje ją w swoim interesie.Uzasadnia to potraktowanie przepisów art. 10-13 ustawy jako przepisów z dziedziny stosunków pracy, dla których zgodnie z art. XII § 2 przep. wprow. kodeks cywilny - do czasu wydania odpowiednich przepisów ustawodawstwa pracy - pozostają w mocy art. 105-117 p.o.p.c. Z mocy art. 105 p.o.p.c. roszczenia majątkowe przedawniają się z upływem lat dziesięciu. Z upływem tego terminu ulegają przeto przedawnieniu roszczenia o jednorazowe odszkodowanie (art. 11 ustawy) oraz o zwrot równowartości utraconych na skutek wypadku przedmiotów osobistego użytku (art. 13 ustawy).Art. XII § 2 przep. wprow. kodeks cywilny nie przejął dla stosunków pracy artykułu 282 k.z., określającego pięcioletni termin przedawnienia świadczeń okresowych. Ten ostatni przepis dotyczył roszczeń odszkodowawczych z tytułu wypadku przy pracy i choroby zawodowej, do których w tym zakresie miały zastosowanie przepisy prawa cywilnego o czynach niedozwolonych. Wobec odmiennego uregulowania w omawianej ustawie zasad odpowiedzialności uspołecznionego zakładu pracy, przepis art. 118 k.c., ustanawiający trzyletni termin przedawnienia roszczeń o świadczenia okresowe, obowiązuje w zakresie roszczeń o świadczenia przysługujące z mocy ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. w razie wypadków przy pracy na podstawie art. XII § 3 przep. wprow. kodeks cywilny.Świadczenia w postaci wyrównania zarobku z art. 10 tej ustawy i świadczenia wyrównawcze z art. 12 tejże ustawy są świadczeniami okresowymi, przepisy zaś prawa pracy nie oznaczają terminów ich przedawnienia. Z tej przyczyny stosuje się do nich - z mocy art. XII § 3 przep. wprow. kodeks cywilny - trzyletni termin przedawnienia z art. 118 k.c. Natomiast przepis art. 284 k.z. nie ma zastosowania do roszczeń z art. 10-13 ustawy, gdyż dotyczy innego przedmiotu uregulowania (wynagrodzenie za pracę i zwrot poniesionych wydatków). Także art. 473 k.z., ustanawiający jednoroczny termin prekluzyjny do dochodzenia sądownie roszczeń wynikających z umowy o pracę, nie ma zastosowania do wymienionych wyżej roszczeń przysługujących od zakładu pracy, gdyż nie można dochodzić ich przed sądami powszechnymi; orzekają o nich komisje rozjemcze lub jednostki nadrzędne nad zakładem pracy, których orzeczenia mogą być zaskarżone do sądu ubezpieczeń społecznych.Ustawa o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy nie ustanowiła w sporach o te świadczenia odrębnego trybu postępowania przed komisjami rozjemczymi. Przepisy dekretu o zakładowych komisjach rozjemczych i przepisy rozporządzenia wykonawczego o postępowaniu przed tymi komisjami (rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 24 lutego 1954 r.) stosują się więc w sprawach o roszczenia z art. 10-13 ustawy, jeżeli nie pozostają w sprzeczności z ustanowionym przez ustawę trybem dochodzenia tych roszczeń i trybem postępowania odwoławczego.Odmienność trybu, w jakim dochodzone są - z mocy ustawy - świadczenia od zakładu pracy oraz świadczenia ze stosunku pracy poddane dotychczas kompetencji komisji rozjemczych, wyłącza możliwość stosowania terminów ustanowionych w art. 6 dekretu o zakładowych komisjach rozjemczych do roszczeń z art. 10-13 ustawy.W myśl art. 6 cyt. wyżej dekretu wniosek o rozpoznanie sporu przez komisję rozjemczą nie może być zgłoszony po upływie wymienionych w nim terminów (m.in. terminu trzymiesięcznego przewidzianego w ust. 1 pkt 3) od dnia dowiedzenia się o okoliczności stanowiącej podstawę roszczenia. Terminy te nie dotyczą roszczeń o świadczenia z art. 10-13 ustawy, gdyż poszkodowany wskutek wypadku przy pracy może wystąpić do komisji rozjemczej - w myśl ustawy (art. 16 ust. 3) - dopiero po odmowie wypłaty przez zakład pracy w całości lub w części świadczeń. Zakład pracy nie może w tym zakresie powziąć decyzji przed zakończeniem postępowania przez komisję powypadkową oraz przed wydaniem orzeczenia w sprawie inwalidztwa lub trwałego uszczerbku na zdrowiu przez komisje lekarskie dla spraw inwalidztwa bądź przez zespoły lekarzy PZU.Z tych względów krótkie terminy przewidziane w art. 6 dekretu o zakładowych komisjach rozjemczych nie dotyczą osób dotkniętych wypadkiem. Terminy te nie obowiązują także w postępowaniu przed jednostkami nadrzędnymi nad zakładem pracy (art. 16 ust. 4 pkt 1 i 2 ustawy), gdyż takiego trybu postępowania dekret o zakładowych komisjach rozjemczych nie przewidział.Przeciwko stosowaniu art. 6 cytowanego dekretu do roszczeń z art. 10-13 ustawy przemawia także ustanowiony przez ustawę odmienny niż w dekrecie o zakładowych komisjach rozjemczych tryb odwołania od orzeczeń komisji rozjemczych, które mogą być zaskarżone jedynie do sądu ubezpieczeń społecznych (art. 16 ust. 5 ustawy). W sporze przeto o roszczenia z art. 10-13 ustawy pracownik, któremu odmówiono by rozpoznania wniosku zgłoszonego w spóźnionym terminie, nie mógłby odwołać się od takiej decyzji do zarządu głównego właściwego związku zawodowego (art. 32 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 lutego 1954 r.), gdyż trybu takiego ustawa o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy nie przewiduje.Z powyższych względów Sąd Najwyższy udzielił na przedstawione zagadnienia prawne odpowiedzi objętej sentencją uchwały.