III CRN 329/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: R. Czarnecki, H. Dąbrowski, Z. Masłowski, Z. Trybulski, Z. Wasilkowska (sprawozdawca), K. Wojtanowski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym sprawy z powództwa Joanny S. przeciwko Skarbowi Państwa - Komendzie Milicji Obywatelskiej w W. i Prokuraturze Wojewódzkiej w W. o odszkodowanie, na skutek rewizji nadzwyczajnej Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego od postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 2 maja 1968 r.,postanowił uchylić zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 12 lutego 1968 r.Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 12.II.1968 r. Sąd Wojewódzki przekazał sprawę Joanny S. o zasądzenie odszkodowania od Skarbu Państwa do postępowania karnego. Sąd Wojewódzki przyjął, że roszczenie powódki objęte jest art. 510 i nast. k.p.k. i z tej przyczyny podlega rozpoznaniu w trybie karnym.Zażalenie powódki na powyższe postanowienie Sąd Najwyższy odrzucił postanowieniem z dnia 2.V.1968 r. Zdaniem Sądu Najwyższego chodzi w niniejszym wypadku o przekazanie sprawy innemu wydziałowi tego samego sądu, a na takie przekazanie zażalenie nie przysługuje.Od powyższego postanowienia wniósł rewizję nadzwyczajną Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego z wnioskiem o jego uchylenie. Rewizja nadzwyczajna zarzuca rażące naruszenie art. 394 § 1 pkt 1 k.p.c. oraz naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Pogląd wyrażony w zaskarżonym postanowieniu, że na przekazanie sprawy innemu wydziałowi tego samego sądu nie przysługuje zażalenie, jest trafny i znajduje oparcie zarówno w orzecznictwie, jak i w doktrynie. Rewizja nadzwyczajna zasadnie jednak podnosi, że Sąd Najwyższy, wydając zaskarżone postanowienie, przeoczył, że w danym wypadku chodzi nie tylko o przekazanie sprawy innemu wydziałowi, ale także o podjęcie postępowania w innym trybie, a na takie postanowienie przysługuje zażalenie (art. 394 § 1 pkt 1 in fine).Artykuł 394 § 1 pkt 1 k.p.c., przewidujący zażalenie na podjęcie postępowania w innym trybie, dotyczy wprawdzie przede wszystkim przekazania sprawy w ramach postępowania cywilnego, a więc w trybie postępowania procesowego do nieprocesowego i vice versa, jednakże nie ma przeszkód, aby przepis ten stosować również w razie przekazania sprawy z trybu postępowania cywilnego do postępowania karnego. Te same względy bowiem, które skłoniły ustawodawcę do umożliwienia osobie zainteresowanej odwołania się od niesłusznego - jej zdaniem - przekazania sprawy do innego trybu w ramach postępowania cywilnego, z jeszcze większą siłą przemawiają za umożliwieniem tej osobie odwołania się do wyższej instancji od postanowienia przenoszącego postępowanie do innego w ogóle trybu niż cywilny.Wspomnieć należy, że w wydanych przez Sąd Najwyższy wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki w sprawie stosowania art. 510-516 k.p.k. z dnia 8.VIII.1958 r. (Monitor Polski Nr 64, poz. 376) znalazła się wzmianka, że skierowanie sprawy do odpowiedniego wydziału w tym samym sądzie należy do przewodniczącego, z czego pod rządem poprzednio obowiązującego kodeksu postępowania cywilnego wysuwano wniosek, że żaden środek prawny na tego rodzaju wewnętrzne zarządzenie przewodniczącego nie przysługuje. Jednakże abstrahując od kwestii, czy wniosek ten był w pełni uzasadniony w poprzednim stanie prawnym, stwierdzić należy, że nie da się on utrzymać w świetle obowiązujących przepisów k.p.c. W szczególności odmienne - w porównaniu z poprzednim kodeksem postępowania cywilnego - unormowanie przepisów o zażaleniu i wyraźne wskazanie, że zażalenie przysługuje na orzeczenie sądu pierwszej instancji, którego przedmiotem jest podjęcie postępowania w innym trybie, przesądza o dopuszczalności zażalenia na postanowienie przekazujące sprawę z trybu postępowania cywilnego do postępowania karnego na zasadzie art. 510 i nast. k.p.k.W tych warunkach zarzut rewizji nadzwyczajnej naruszenia art. 394 § 1 k.p.c. jest uzasadniony. Zażalenie bowiem powódki na postanowienie Sądu Wojewódzkiego z dnia 12.II.1968 r. było dopuszczalne, a jego odrzucenie przez Sąd Najwyższy było w świetle przytoczonej wyżej argumentacji wadliwe.Wymaga to jednak z kolei rozważenia, czy zażalenie było uzasadnione. Gdyby się bowiem okazało, że zażalenie - choć mylnie odrzucone - podlegało z przyczyn merytorycznych oddaleniu, to rewizja nadzwyczajna, wniesiona po upływie terminu przewidzianego w art. 421 § 2 k.p.c., nie mogłaby być uwzględniona dla braku naruszenia interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Sąd Najwyższy w powiększonym składzie podziela stanowisko rewizji nadzwyczajnej, że zaskarżone rozstrzygnięcie było także merytorycznie wadliwe.W uzasadnieniu swego powództwa wniesionego do Sądu Wojewódzkiego powódka podała, że w dniu 9 listopada 1964 r. została bezprawnie i bezzasadnie przymusowo skierowana do szpitala dla psychicznie chorych, przy czym dokonujący czynności funkcjonariusze Milicji Obywatelskiej brutalnie ją traktowali, a warunki, w jakich ją po zatrzymaniu pozostawiono spowodowały rozstrój zdrowia. W samym zaś bezzasadnym skierowaniu na leczenie w szpitalu dla psychicznie chorych dopatruje się powódka naruszenia jej godności osobistej. Jako podstawę prawną swego żądania podała art. 417 k.c., przy czym z jej wypowiedzi składanych w toku procesu wynika, iż chodzi jej o wyrównania całokształtu szkód, jakich doznała w związku z niewłaściwym postępowaniem władz.W tak sformułowanych żądaniach nie można się dopatrzyć wbrew odmiennemu poglądowi Sądu Wojewódzkiego, dochodzenia roszczeń przewidzianych w art. 510 i nast. k.p.k. W szczególności nie chodzi tu o roszczenie objęte art. 510 § 3 k.p.k. Z przepisu tego bowiem wyraźnie wynika, że stosuje się on tylko w wypadku oczywiście bezzasadnego pozbawienia wolności "przez tymczasowe aresztowanie".Art. 510 § 3 k.p.k. dotyczy więc nie każdego pozbawienia wolności, lecz tylko takiego, które jest rezultatem tymczasowego aresztowania. Jeżeli natomiast pozbawienie wolności jest wynikiem przymusowego skierowania na obserwację do zakładu leczniczego, to szczególny przepis art. 510 § 3 k.p.k. nie ma zastosowania, choćby skierowanie to nastąpiło na podstawie postanowienia prokuratora wydanego w toku dochodzenia karnego (art. 117 k.p.k.). Roszczenie odszkodowawcze osoby umieszczonej w toku postępowania karnego w zakładzie leczniczym nie podlega rozpoznaniu w trybie art. 510 i nast. k.p.k., ale należy na ogólnych zasadach do trybu postępowania cywilnego.W danej więc sprawie Sąd Wojewódzki nie miał podstaw do przekazania jej do trybu postępowania karnego. Powódka została umieszczona w szpitalu dla nerwowo i psychicznie chorych na podstawie postanowienia prokuratora w celu poddania jej obserwacji w związku z zarzucanymi jej czynami karalnymi (art. 117 k.p.k.). Roszczenia powódki z tytułu ewentualnej bezzasadności postanowienia prokuratora, oparte na art. 418 k.c., należą do drogi postępowania cywilnego. Do drogi tej należą tym bardziej dalsze roszczenia powódki oparte na art. 417 k.c. i związane z samym sposobem wykonania tego postanowienia, a więc brutalnością - według twierdzeń powódki - funkcjonariuszy państwowych umieszczających ją w szpitalu, z nieodpowiednimi warunkami pobytu w szpitalu itp.Rewizja nadzwyczajna trafnie wreszcie podnosi, że kwestia trybu postępowania ma w danej sprawie istotne znaczenie także ze względu na odmienność materialnoprawnych przesłanek uwzględnienia powództwa przewidzianych w art. 417 i nast. k.c. i art. 510 k.p.k. W szczególności ze względu na upływ rocznego prekluzyjnego terminu przewidzianego w art. 510 k.p.k., roszczenie odszkodowawcze oparte na tym przepisie nie mogłoby już być uwzględnione, gdy tymczasem ograniczenie takie nie zachodzi przy przyjęciu podstawy żądania z art. 417 i nast. k.c. W tych warunkach zaskarżone postanowienie zamyka praktycznie powódce drogę do ochrony jej praw i przez to narusza interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Sąd Najwyższy, uwzględniając z tych wszystkich przyczyn rewizję nadzwyczajną, uznał za słuszne uchylić nie tylko zaskarżone postanowienie Sądu Najwyższego, ale także postanowienie Sądu Wojewódzkiego z dnia 12.II.1968 r. Skoro bowiem odrzucenie zażalenia na postanowienie Sądu Wojewódzkiego było wadliwe, a prawidłowa ocena prawna powinna była doprowadzić do uwzględnienia zażalenia i uchylenia tego postanowienia, to Sąd Najwyższy mógł orzec co do istoty sprawy na podstawie art. 422 § 1 k.p.c.