V KRN 389/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Wagner (sprawozdawca). Sędziowie: S. Dąbrowski, Z. Kubec.Prokurator Prokuratury Generalnej: M. Tuszyńska.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Eugeniusza Ć., po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej założonej przez Prokuratora Generalnego PRL od postanowienia Sądu Powiatowego w Lublinie z dnia 24 grudnia 1968 r. o umieszczeniu Eugeniusza Ć. w zamkniętym zakładzie dla psychicznie chorych i od utrzymującego w mocy powyższe postanowienie postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Lublinie, jako rewizyjnego, z dnia 27 lutego 1969 r., na podstawie art. 394-396, 400 § 4, 383 pkt 3, 388 § 2 k.p.k.uchylił oba zaskarżone postanowienia i przekazał sprawę Prokuraturze Powiatowej w Lublinie do uzupełnienia dochodzenia.Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy w Lublinie postanowieniem z dnia 24 grudnia 1968 r. zarządził na podstawie art. 79 k.k. umieszczenie Eugeniusza Ć. w zamkniętym zakładzie dla psychicznie chorych.Po rozpoznaniu zażalenia wniesionego przez adwokata Wacława C., upoważnionego przez Eugeniusza Ć. do zastępowania go przed sądem, Sąd Wojewódzki w Lublinie postanowieniem z dnia 27 lutego 1969 r. utrzymał to postanowienie w mocy.Rewizja nadzwyczajna Prokuratora Generalnego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej założona od powyższych postanowień w sprawie umieszczenia Eugeniusza Ć. w zamkniętym zakładzie dla psychicznie chorych zarzuca obrazę art. 2455 k.p.k., polegającą na wydaniu przez Sąd postanowienia o zastosowaniu względem Eugeniusza Ć. środka zabezpieczającego z art. 79 k.k. mimo nieustalenia, czy postępowanie przygotowawcze dawało podstawy do stwierdzenia, iż tenże Eugeniusz Ć. był sprawcą czynu zabronionego pod groźbą kary, co nie mogło wynikać z samego postanowienia o umorzeniu postępowania przygotowawczego z powodu niepoczytalności Eugeniusza Ć, gdyż w postępowaniu tym naruszono jego prawo do obrony na skutek:a) nieprzesłuchania Eugeniusza Ć. - zgodnie z art. 237 § 1 k.p.k. - jako podejrzanego,b) nieustanowienia dla niego obrońcy zgodnie z wymaganiami art. 79 § 1 lit. c) i art. 80 § 2 k.p.k. orazc) uniemożliwienia mu tym samym ustosunkowania się do obciążających go dowodów.Rewizja nadzwyczajna wnosi w konkluzji o uchylenie obu zaskarżonych postanowień i o przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu w Lublinie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z przepisem art. 79 k.k., do powzięcia postanowienia o umieszczeniu w zamkniętym zakładzie dla psychicznie chorych lub zamkniętym zakładzie leczniczym muszą istnieć równolegle trzy przesłanki. Osoba, wobec której ma być zastosowany ten środek zabezpieczający, musi być:1) sprawcą czynu zabronionego pod groźbą kary;2) nieodpowiedzialną za popełnienie tego czynu;3) niebezpieczną dla porządku prawnego przy pozostawieniu jej na wolności.W samym założeniu stosowania środków zabezpieczających leży zatem przesłanka sprawstwa czynu zabronionego przez ustawę pod groźbą kary. Brak zaś chociażby jednej z wymienionych przesłanek nie pozwala na zastosowanie środka zabezpieczającego określonego w cytowanym art. 79 k.k. (vide postanowienie SN z dnia 9 lutego 1957 r. I KZ 5/57, OSN zesz. 3 z 1957 r., poz. 28).Postanowienie o zastosowaniu środka zabezpieczającego powinien wydać sąd, do którego właściwości sprawa należy, w trybie przewidzianym w art. 2455 k.p.k.W niniejszej sprawie Komenda Powiatowa MO w B. postanowieniem z dnia 5 kwietnia 1968 r. wszczęła dochodzenie o czyn z art. 250 k.k., mianowicie o groźby zabójstwa kierowane pod adresem Jadwigi Ć.W toku dochodzenia Eugeniusz Ć., mąż Jadwigi Ć., został przesłuchany w charakterze świadka.Następnie Prokuratura Powiatowa w Lublinie wydała postanowienie w dniu 13 maja 1968 r. o przedstawieniu zarzutu z art. 250 k.k. Czesławowi Ć. (chodziło w istocie o Eugeniusza Ć., gdyż imię podano mylnie), tj. o grożenie w okresie od 1966 r. (miejsce czynu też podano omyłkowo, gdyż powinno być w Z.) Jadwidze Ć. zabójstwem, co wywołało w niej obawę spełnienia groźby.Wbrew treści art. 237 § 1 k.p.k. postanowienie o przedstawieniu zarzutów nie zostało niezwłocznie ogłoszone Eugeniuszowi Ć., jak również nie został on przesłuchany w charakterze podejrzanego, mimo że było znane miejsce jego zamieszkania i nie było przeszkód do wezwania go dla dopełnienia tych czynności.W tym samym czasie na zlecenie Prokuratury Powiatowej w Lublinie Eugeniusz Ć. został poddany badaniu psychiatrycznemu w Wojewódzkiej Przychodni Chorób Nerwowych w L., gdzie stwierdzono, iż jest on chory na paranoję i nie miał zdolności rozpoznania znaczenia kierowanych w stosunku do żony gróźb karalnych oraz kierowania swym postępowaniem. W tym samym orzeczeniu uznano, że może on być niebezpieczny dla otoczenia i porządku prawnego.Skoro zatem w toku postępowania przygotowawczego powstały uzasadnione wątpliwości co do poczytalności Eugeniusza Ć. zgodnie z wymaganiami art. 79 § 1 lit. c) oraz 80 § 2 k.p.k., to powinien on był mieć obrońcę i prokurator powinien był wystąpić do prezesa właściwego sądu o wyznaczenie Eugeniuszowi Ć. obrońcy z urzędu. Eugeniusz Ć. w postępowaniu przygotowawczym nie miał obrońcy.Następnie prokurator Prokuratury Powiatowej w Lublinie postanowieniem z dnia 16 lipca 1968 r. umorzył dochodzenie przeciwko Eugeniuszowi Ć. jako podejrzanemu o czyn z art. 250 k.k., a to wobec braku cech przestępstwa, gdyż na podstawie przytoczonej opinii psychiatrycznej uznał Eugeniusza Ć. za nie posiadającego zdolności rozumienia czynu i kierowania swym postępowaniem.O treści tego postanowienia umarzającego postępowanie miała być zawiadomiona - zgodnie z zarządzeniem prokuratora - Jadwiga Ć. (w aktach brak dowodu tego zawiadomienia), natomiast Eugeniusz Ć. nie miał być i nie został zawiadomiony.Po umorzeniu postępowania przygotowawczego Prokuratura Powiatowa w Lublinie wystąpiła do Sądu Powiatowego w Lublinie z wnioskiem o umieszczenie Eugeniusza Ć. w zamkniętym zakładzie dla psychicznie chorych, tj. o zastosowanie względem niego środka zabezpieczającego przewidzianego w art. 79 k.k.Sąd Powiatowy w Lublinie zarządził wówczas obserwację Eugeniusza Ć. w Wojewódzkim Szpitalu Chorób Układu Nerwowego w L. przez okres 6 tygodni. Po przeprowadzeniu tej obserwacji komisja lekarzy specjalistów psychiatrów, z udziałem psychologa, wydała opinię analogiczną jdo poprzedniej. Uznano więc, że Eugeniusz Ć. cierpi na paranoję, że ma do niego zastosowanie art. 17 § 1 k.k., a ponadto że może on być niebezpieczny dla porządku prawnego i dlatego konieczne jest umieszczenie go w zamkniętym zakładzie dla psychicznie chorych.Na podstawie tej opinii Sąd Powiatowy w Lublinie na zasadzie art. 2455 k.p.k. i art. 79 k.k. wydał zaskarżone rewizją nadzwyczajną postanowienie, które Sąd Wojewódzki w Lublinie, po rozpoznaniu zażalenia wniesionego przez upoważnionego przez Eugeniusza Ć. adwokata, utrzymał w mocy.Oba te orzeczenia, jako wydane z obrazą przepisów prawa procesowego, która miała istotny wpływ na ich treść, wymagają uchylenia.W razie umorzenia postępowania przygotowawczego przez oskarżyciela z powodu choroby psychicznej podejrzanego oraz wniesienia przez oskarżyciela publicznego wniosku o zastosowanie względem tegoż podejrzanego środka zabezpieczającego, sąd powinien swe postanowienie wydane na podstawie przepisu art. 2455 k.p.k. na posiedzeniu niejawnym oprzeć przede wszystkim na ustaleniu, czy tenże podejrzany dopuścił się czynu zabronionego pod groźbą kary. Podstawę takiego ustalenia stanowi materiał śledztwa lub dochodzenia, wyjaśnienia podejrzanego, jeżeli choroba nie umożliwia ich złożenia i nie czyni ich jawnie bezwartościowymi, a ewentualnie również materiały zebrane przez sąd w trybie art. 43 k.p.k.Materiał postępowania przygotowawczego nie dawał Sądowi Powiatowemu w Lublinie wystarczających podstaw do ustalenia, że Eugeniusz Ć. był sprawcą czynu zabronionego pod groźbą kary, gdyż w tymże postępowaniu - jak wskazano wyżej - naruszono podstawowe prawo podejrzanego do obrony. Nie będąc bowiem zapoznany z zarzucanym mu czynem, nie mając obrońcy, chociaż w jego wypadku było to niezbędne, i nie będąc przesłuchany, Eugeniusz Ć. nie mógł się w ogóle ustosunkować do obciążających dowodów ani też bronić przed stawianym zarzutem. Skoro przy tym Eugeniusz Ć. był przesłuchany w charakterze świadka i składał sensowne zeznania, to stwierdzona u niego choroba ani nie uniemożliwiała mu składania wyjaśnień, ani nie czyniła ich bezwartościowymi.Tak poważne uchybienia, nad którymi Sądy obu instancji przeszły do porządku dziennego, mogły mieć istotny wpływ na treść obu zaskarżonych rewizją nadzwyczajną orzeczeń, skoro doprowadziły do zastosowania środka zabezpieczającego względem Eugeniusza Ć. na podstawie art. 79 k.k. mimo wątpliwości, czy istnieje zasadnicza przesłanka wymagana w tym przepisie.Podzielając wywody rewizji nadzwyczajnej Sąd Najwyższy uchylił oba zaskarżone postanowienia i przekazał sprawę Prokuraturze Powiatowej w Lublinie w celu uzupełnienia dochodzenia przez dokonanie z udziałem obrońcy Eugeniusza Ć. czynności przewidzianych w art. 237 § 1 k.p.k., a następnie przez wydanie stosownego postanowienia zgodnie z art. 2455 § 1 k.p.k., doręczenie odpisów tego postanowienia pokrzywdzonej i obrońcy Eugeniusza Ć. oraz ewentualne ponowne wystąpienie do Sądu Powiatowego z wnioskiem z art. 2455 k.p.k.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku.