III CZP 91/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski (sprawozdawca). Sędziowie: W. Kuryłowicz, E. Mielcarek.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Mariana i Marianny małż. K. o dział spadku, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki dla Województwa Warszawskiego w Warszawie postanowieniem z dnia 29 sierpnia 1969 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy nabywca praw do działki wchodzącej w skład gospodarstwa rolnego jest nabywcą udziału w spadku i czy przysługuje mu legitymacja do wystąpienia o dział całości gospodarstwa rolnego?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Osoba, która nabyła od spadkobiercy udział w jednej z kilku działek gruntu wchodzących w skład spadkowego gospodarstwa rolnego, nie jest nabywcą udziału w tym gospodarstwie i nie ma legitymacji do wystąpienia z wnioskiem o dział spadku obejmującego gospodarstwo rolne.Uzasadnienie faktyczneW sprawie niniejszej, wszczętej na wniosek Mariana i Marianny małżonków K., Sąd Powiatowy postanowieniem z dnia 8 listopada 1968 r. dokonał działu spadku po Stanisławie K. i Bolesławie K. Przy rozpoznawaniu rewizji od tego postanowienia, wniesionej przez uczestniczkę postępowania Mariannę D., oraz w związku z zamieszczonym w tej rewizji zarzutem, że wnioskodawcy nie są legitymowani do żądania działu spadku, są bowiem jedynie nabywcami praw do działki nr 1066, wchodzącej w skład spadkowego gospodarstwa rolnego, Sąd Wojewódzki uznał, że zachodzą poważne wątpliwości co do tego, czy nabywca praw do działki wchodzącej w skład gospodarstwa rolnego jest nabywcą udziału w spadku i czy przysługuje mu legitymacja do wystąpienia o dział całości gospodarstwa rolnego, wobec czego powstałe zagadnienie prawne przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Według art. 1037 § 1 k.c., mającego zastosowanie w niniejszej sprawie z mocy art. LIII przep. wprow. k.c., sądowy dział spadku przeprowadza się na żądanie któregokolwiek ze spadkobierców. W myśl art. 1059 i nast. k.c., które w zasadzie z mocy art. LV przep. wprow. k.c. stosują się również do dziedziczenia gospodarstw rolnych należących do spadków otwartych przed dniem 5 lipca 1963 r., gospodarstwo rolne stanowi wyodrębnioną część spadku podlegającą szczególnym zasadom dziedziczenia. Z przepisów tych wynika, że uprawnionym do żądania przeprowadzenia sądowego działu spadku jest zarówno spadkobierca powołany do tego spadku, jak i spadkobierca, który dziedziczy spadkowe gospodarstwo rolne, choćby nie był on powołany do spadku, w którego skład wchodzi to gospodarstwo. Na równi ze spadkobiercą powołanym do spadku traktuje się nabywcę (od spadkobiercy) spadku w całości lub w części bądź też udziału spadkowego. Nie inaczej należy traktować również osobę, która nabyła od spadkobiercy dziedziczącego gospodarstwo rolne to gospodarstwo w całości lub w ułamkowej części albo udział spadkowy w gospodarstwie. Nabywcy tacy, podobnie jak spadkobiercy, są uprawnieni do żądania działu spadku.Odmiennie przedstawia się zakres uprawnień osoby, która nie nabyła udziału spadkobiercy w spadkowym gospodarstwie rolnym albo ułamkowej części tego udziału, lecz jedynie udział w konkretnym przedmiocie wchodzącym w skład spadkowego gospodarstwa, np. udział spadkobiercy w jednej z kilku działek należących do tego gospodarstwa. W wypadku takim zachodzi sytuacja przewidziana w art. 1036 k.c., która w sposób istotny różni się od przewidzianej w art. 1051-1053 k.c., dotyczącej zbycia spadku lub udziału w spadku. Nabywca udziału w konkretnym przedmiocie należącym do spadkowego gospodarstwa rolnego nie wstępuje w prawa i obowiązki spadkobiercy gospodarstwa rolnego, zasada bowiem przewidziana w art. 1053 k.c. odnosi się do nabywcy spadku bądź udziału w spadku i odpowiednio do nabywcy spadkowego gospodarstwa rolnego lub udziału w takim gospodarstwie, a nie do nabywcy udziału w konkretnym przedmiocie. W konsekwencji, ostatnio wymieniony nabywca udziału w przedmiocie spadkowym nie jest uprawniony do żądania działu spadku, nie jest on bowiem następcą zbywcy w prawach i obowiązkach spadkobiercy. Natomiast jest osobą zainteresowaną w sprawie o dział spadku, może więc wziąć udział w już toczącym się postępowaniu, wszczętym na żądanie osoby uprawnionej, w każdym stanie sprawy (art. 510 k.p.c.).Wbrew stanowisku wyrażonemu przez Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia prawnego, w omawianym wyżej zakresie nie było rozbieżności w cytowanym tam orzecznictwie i piśmiennictwie. W cytowanej przez Sąd Wojewódzki pracy rozważono zupełnie inny problem, mianowicie wyrażono pogląd, że nabywcy udziału w poszczególnym przedmiocie należącym do spadku przysługuje uprawnienie do żądania działu spadku, gdy przedmiot ten wyczerpuje cały albo prawie cały spadek. W takiej jednak sytuacji uprawnienie nabywcy żądania działu spadku nie wynika z tego, że nabył on udział w konkretnym przedmiocie spadkowym, lecz wywodzi się z wykładni treści oświadczeń woli stron zamieszczonych w umowie zbycia. Jeżeli bowiem konkretny przedmiot objęty umową zbycia obejmuje cały lub prawie cały spadek albo całe lub prawie całe gospodarstwo rolne, to można w okolicznościach sprawy dopatrzyć się rzeczywistej woli stron zbycia spadku lub udziału w całym spadku. Możliwość takiej właśnie wykładni treści umowy zbycia dopuścił już Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 15 października 1968 r. III CZP 96/68 (OSNCP 1969, poz. 64).W sprawie niniejszej brak jest jednak podstaw do zastosowania tego rodzaju wykładni umowy, z materiału sprawy bowiem wynika, że wnioskodawcy nabyli od dwojga spadkobierców jedynie udziały w działce nr 1066, gdy tymczasem w skład spadku wchodziły nadto inne działki, w szczególności działki nr 1170, 1160 i 1041. W tym stanie faktycznym wnioskodawcom można przypisać jedynie przymiot nabywców udziałów w poszczególnym przedmiocie należącym do spadkowego gospodarstwa rolnego i z tego względu nie można ich traktować jako uprawnionych do żądania działu spadku.Udzielając odpowiedzi w związku z przedstawionym zagadnieniem prawnym, należy jednak zwrócić uwagę, na to, że skutki braku legitymacji wnioskodawców do żądania działu spadku w obecnym stadium sprawy, będącej w toku od przeszło pięciu lat, mogą zależeć od innych jeszcze okoliczności, nie poruszonych przez Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu postanowienia o przekazaniu Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia omówionego wyżej zagadnienia prawnego. Nieobojętne bowiem dla sposobu rozstrzygnięcia zarzutu skarżącej co do braku legitymacji czynnej wnioskodawców jest stanowisko, jakie po zgłoszeniu wniosku o dział spadku zajęli inni spadkobiercy będący uczestnikami postępowania. Gdyby się okazało, że uczestnicy postępowania nieprocesowego, uprawnieni do żądania wszczęcia tego postępowania, albo niektórzy z takich uczestników, już po wszczęciu postępowania na wniosek osoby nieuprawnionej, przyłączyli się do wniosku i żądali przeprowadzenia postępowania, a w szczególności dokonania działu spadku - to zarzut braku legitymacji wnioskodawcy zgłoszony przez innego uczestnika postępowania stałby się bezprzedmiotowy. Przyłączenie się bowiem uczestnika uprawnionego do żądania działu spadku do wniosku osoby nieuprawnionej usunęłoby przeszkodę wynikającą z braku legitymacji wnioskodawcy, a tym samym uzasadniałoby kontynuowanie postępowania i merytoryczne rozpoznanie sprawy. Zachodzi tu bowiem sytuacja analogiczna do przewidzianej w art. 512 § 1 k.p.c., w której nawet cofnięcie wniosku złożonego przez osobę uprawnioną nie może odnieść skutku, gdy inni uczestnicy się temu sprzeciwią.Z tego punktu widzenia przy rozpoznawaniu zarzutu braku legitymacji wnioskodawców wypadnie rozważyć oświadczenia spadkobierców, a w szczególności H.K. i jego pełnomocnika procesowego, składane w toku postępowania.