III CZP 96/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Bryl (sprawozdawca). Sędziowie: S. Gross, B. Łubkowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Stanisławy C. o dział spadku po Janie K., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Kielcach postanowieniem z dnia 11 lipca 1968 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:1. "Czy w wypadku, gdy jeden ze spadkobierców uprawnionych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego (zachowujących prawo dziedziczenia takiego gospodarstwa) zbył przed wejściem w życie k.c. aktem notarialnym na rzecz osoby trzeciej udział do nieruchomości rolnej obejmującej całość spadku, ale bez znajdujących się na tej nieruchomości zabudowań, nabywca zbywa udział w spadku w rozumieniu art. 167 § 1 pr. spadk. i art. LVII przep. wprow. k.c.?"W razie odpowiedzi negatywnej:"Czy nabycie takiego udziału uprawnia nabywcę do żądania spłaty i odszkodowania za użytkowanie udziału, gdy spadkobiercy przy dziale spadku nie kwestionowali tych uprawnień?"udzielił następującej odpowiedzi:W wypadku gdy jeden ze spadkobierców zbył przed wejściem w życie kodeksu cywilnego na rzecz osoby trzeciej udział w nieruchomości obejmującej całość spadku, ale bez znajdujących się na tej nieruchomości zabudowań - nabywa część udziału w spadku w rozumieniu art. 167 § 1 prawa spadkowego i art. LVII przep. wpr. kodeks cywilny. Uzasadnienie faktyczneStanisława C. złożyła w dniu 19.IV.1957 r. wniosek o dział spadku po Janie K. zmarłym w 1954 r., po którym zostało gospodarstwo rolne położone we wsi R.Sąd Powiatowy we Włoszczowie orzeczeniem z dnia 22.II.1968 r. NS 418/67 postanowił:"1. W drodze działu spadku po Janie K. i zniesieniu współwłasności nieruchomość rolną o powierzchni 4 ha, uregulowaną w księdze wieczystej (...), oznaczoną w dokumentach pomiarowych Nr 7 i 143, oraz parcelę o pow. 25 arów, mającą urządzoną księgę wieczystą (...), z inwentarzem żywym i martwym - przyznać na własność Stanisławie C. c. Jana;2. tytułem spłat majątkowych i udziału we współwłasności zasądzić od Stanisławy C. na rzecz Marii N. 12.570,84 zł na rzecz Jana K. 6.622,92 zł na rzecz Stefana K., s. Jana 2.083,33 zł oraz na rzecz Franciszki K., żony Jana, 41.095 zł;3. zasądzoną na rzecz Marii N. kwotę rozłożyć na dwie równe raty płatne: pierwsza 1.XI.1965 r., a druga 1.XI.1969 r., z 8% od uchybionych rat; termin spłaty na rzecz Jana K. wyznaczyć na dzień 1.XI.1970 r., a na rzecz Stefana K. 1.XI.1971 r., z 8% od uchybionych rat; spłatę na rzecz Franciszki K. rozłożyć na 10 równych rat w odstępach rocznych, każda począwszy od 1.XII.1968 r., z 8% od uchybionych rat;4. z tytułu bezumownego korzystania zasądzić od Stanisławy C. na rzecz Marii N. kwotę 7.480 zł z 8% od 8.II.1968 r.;5. z tytułu wpłat przez Stanisławę C. na rzecz Państwowego Funduszu Ziemi zasądzić na jej rzecz od Franciszki K. kwotę 3.000 zł, a od Jana K. kwotę 1.033,30 zł;6. wartość przedmiotu działu i mienia współwłasności oznaczyć na kwotę 92.065 zł i określić wpis na sumę 1.003 zł, a po zaliczeniu już uiszczonego - ściągnąć dodatkowo na rzecz Skarbu Państwa od Stanisławy C. kwotę 853 zł;7. tytułem kosztów procesu, po częściowym wzajemnym zniesieniu, zasądzić na rzecz Marii N. od Stanisławy C. kwotę 500 zł i od Jana K. kwotę 300 zł, a na rzecz Stanisławy C. od Franciszki K. kwotę 900 zł oraz od Jana K. kwotę 300 zł".Wymienione postanowienie zostało zaskarżone przez Stanisławę C. rewizją.Sąd Wojewódzki, rozpoznając rewizję C., postanowieniem z dnia 11.VII.1968 r. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przytoczone w sentencji zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, udzielając na postawione pytanie prawne przytoczonej wyżej odpowiedzi, miał na uwadze co następuje:Według art. 167 § 1 prawa spadkowego spadkobierca może od chwili otwarcia spadku zbyć przypadły mu spadek lub udział spadku.Posługując się wnioskowaniem argumentum a maiori ad minus należy przyjąć, że spadkobierca jest uprawniony w świetle art. 167 § 1 prawa spadkowego do zbycia również części udziału spadku. Skoro bowiem spadkobierca może zbyć od chwili otwarcia spadku spadek lub udział spadku, to nie byłoby uzasadnionych przesłanek, które by przemawiały za odmową przyznania spadkobiercy prawa zbycia również części udziału spadku.Na skutek zbycia spadku, udziału lub jego części nabywca wstępuje w prawa i obowiązki spadkowe zbywcy (§ 3 art. 167 pr. spadk.). Sytuacja nabywcy spadku lub jego części nie staje się przez to ani lepsza, ani gorsza od sytuacji spadkobiercy, który zbył spadek lub jego część. Umowa zbycia kształtuje jednak nowy stan materialnoprawny. Nabywca bowiem w takim zakresie, w jakim nabył spadek lub jego część, staje się następcą generalnym zbywcy, inaczej mówiąc - nabywca wstępuje w ogół praw i obowiązków spadkobiercy. Stwierdza to wyraźnie art. 169 § 1 pr. spadk., według którego z braku odmiennej umowy przedmiotem zbycia jest wszystko, co ze spadku przypada zbywcy. Umowa może jednak wyłączać pewne rzeczy lub prawa wchodzące w skład spadku od zbycia. To samo dotyczy zbycia udziału spadku lub jego części.Od zbycia spadku, udziału spadku lub jego części należy odróżnić umowę zbycia udziału w rzeczy należącej do spadku, którą to umowę przewiduje art. 58 pr. spadkowego (obecnie art. 1036 k.c.). Umowa taka wywołuje - w odróżnieniu od umowy przewidzianej w art. 167 § 1 pr. spadk. - zmianę w sferze prawnej kontrahentów jedynie w odniesieniu do udziału tej rzeczy, której umowa zbycia dotyczy.W przeciwieństwie do zbycia spadku, udziału spadku lub jego części, umowa dotycząca zbycia udziału rzeczy należącej do spadku nie powoduje żadnych zmian w pozostałym majątku spadkowym.Ocena, czy w danym wypadku mamy do czynienia z umową zbycia spadku, udziału lub jego części czy też ze zbyciem udziału w rzeczy należącej do spadku - zależna jest od konkretnej sytuacji. Przy ocenie tej należy mieć na uwadze dyrektywy interpretacyjne zawarte w art. 47 p.o.p.c. Pierwsza z nich nakazuje tłumaczyć oświadczenia woli tak, jak tego wymagają - ze względu na okoliczności, w których zostały złożone - zasady współżycia społecznego oraz ustalone zwyczaje. Według drugiej dyrektywy należy w umowach raczej badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli opierać się na jej dosłownym brzmieniu.Jeżeli zamiarem kontrahentów jest zbycie całego spadku, na który składa się tylko nieruchomość, należy przyjąć, że w danej sytuacji chodzi o zbycie całego spadku. Jeżeli kontrahenci wyłączają z nieruchomości spadkowej, składającej się na całość spadku, pewną jej część, to mając na względzie ich zamiar, należy przyjąć, że w rzeczywistości zbywają jedynie część spadku. Analogicznie należy ocenić sytuację przy zbyciu udziału spadku. Jeżeli przedmiotem umowy zbycia jest udział w spadku, na który składa się nieruchomość, a kontrahenci wyłączają ze zbycia budynki stojące na nieruchomości spadkowej, to w rzeczywistości przedmiotem zbycia jest tylko część udziału spadkowego, a nie cały udział. Budynki bowiem, jako stanowiące część składową nieruchomości spadkowej należącej do kilku spadkobierców, dzielą losy rzeczy głównej, tzn. w podanym wyżej przykładzie losy nieruchomości spadkowej. Skoro więc zbywca wyłącza ze zbycia przypadający mu udział w budynkach stanowiących część składową nieruchomości spadkowej, to jego zamiarem jest zbycie części udziału spadkowego, którego ułamkiem jest wartość nieruchomości pomniejszona o wartość udziału w budynkach wraz z odpowiednim udziałem w gruncie, na którym znajdują się budynki, a który jest potrzebny do korzystania z tych budynków zgodnie z ich społecznogospodarczym przeznaczeniem.Gdyby natomiast w skład spadku wchodziło kilka nieruchomości, a spadkobierca zbył tylko udział w jednej z nich, to wówczas umowę taką należałoby ocenić jako umowę zbycia udziału w konkretnej nieruchomości spadkowej (art. 58 pr. spadk.), a nie jako umowę zbycia części udziału spadku. Zaznaczyć należy, że ważność umowy zbycia spadku (udziału części udziału), jako też jej skutki należy oceniać według prawa obowiązującego w chwili jej zawarcia (art. LII § 2 przep. wpr. k.c.).Jeśli chodzi o zbycie udziału spadku w gospodarstwie rolnym (otwartego przed dniem 1.I.1965 r.), to ważność jego zbycia, jak również jego skutki należy oceniać według przepisów kodeksu cywilnego (art. LXIII przep. wpr. k.c.), z tym jednak zastrzeżeniem, że jeżeli zbycie nastąpiło przed dniem 5.VII.1963 r., to nabywca zachowuje prawo do tego udziału bez względu na to, czy zbywca udziału należy do grona spadkobierców, którzy stosownie do przepisów art. LVI przep. wpr. k.c. zachowali prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego.Zasadę wypowiedzianą w art. LVII przep. wpr. k.c. należy stosować również w wypadku, gdy nabywca jest zarazem spadkobiercą. Spadkobierca taki zachowuje prawo do nabytego udziału niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie zachował on - jako spadkobierca - prawo dziedziczenia stosownie do art. LVI przep. wpr. k.c. Jak to wyjaśnił Sąd Najwyższy w orzeczeniach III CRN 126/67, 114/67 i 194/67, zbycia udziału spadku w zrozumieniu art. LVII przep. wpr. k.c. nie można identyfikować ze zbyciem udziału w konkretnej nieruchomości spadkowej i wobec tego przepis ten nie odnosi się do nabywcy udziału tylko w takiej nieruchomości.Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy udzielił na postawione przez Sąd Wojewódzki pierwsze pytanie odpowiedzi jak w sentencji uchwały.Wobec udzielenia odpowiedzi pozytywnej na pierwsze pytanie, zbędna stała się odpowiedź na pytanie drugie.