III CRN 128/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: Z. Wasilkowska, S. Rudnicki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z wniosku Stanisława S. z udziałem Kazimierza S., Jadwigi R., Marianny T., Heleny P., Janiny A., Leokadii S., Jerzego S. i Haliny S. o dział spadku na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku z dnia 16 grudnia 1958 r.,uchylił zaskarżone postanowienie Sądu Powiatowego w Wysokiem Mazowieckiem z dnia 23 sierpnia 1958 r. w części orzekającej: 1) o podziale domu mieszkalnego, stodoły, obory i studni, 2) o dopłatach, 3) o kosztach postępowania i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Wysokiem Mazowieckiem do ponownego rozpoznania, a w pozostałej części rewizję nadzwyczajną oddalił.Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 23 sierpnia 1958 r. Sąd Powiatowy dokonał działu spadku pozostałego po Apolonii i Konstantym małż. S. w ten sposób, że należące do spadku gospodarstwo rolne o powierzchni 17,0398 ha podzielił w naturze na dwie części i jedną z nich, składającą się z działki oznaczonej nr 1a o powierzchni 1,4370 ha oraz z działki oznaczonej nr 2a o powierzchni 8,6292 ha, przyznał na wspólną własność Kazimierzowi S. i innym spadkobiercom, drugą zaś część, składającą się z działki oznaczonej nr 1b o powierzchni 1,0857 ha oraz z działki oznaczonej nr 2b o powierzchni 0,4873 ha, przyznał na wspólną własność Stanisławowi S. i innym spadkobiercom. Między te grupy spadkobierców podzielono również m.in. budynki spadkowe, przydzielając dom spadkowy, połowę stodoły od strony zachodniej oraz studnię Kazimierzowi S. i innym, a połowę stodoły od strony wschodniej i obory drewniane Stanisławowi S. i innym.Rewizję wnioskodawcy i części uczestników postępowania Sąd Wojewódzki zaskarżonym postanowieniem oddalił.Od tego postanowienia Minister Sprawiedliwości wniósł w dniu 20.IV.1972 r. rewizję nadzwyczajną, domagając się uchylenia tego postanowienia i poprzedzającego go postanowienia Sądu Powiatowego oraz przekazania sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z rozstrzygnięcia zawartego w sentencji zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd Powiatowy przyznał na współwłasność Kazimierzowi S., Jerzemu, Halinie i Leokadii S. części składowe nieruchomości przyznanej na własność Stanisławowi S., Mariannie T. i Helenie P., a mianowicie: dom mieszkalny, pół stodoły (druga połowa, przyznana Stanisławowi S., znajduje się na nieruchomości przyznanej Kazimierzowi S.) i studnię. W ten sposób Sąd Powiatowy dopuścił się rażącego naruszenia art. 9 w zw. z art. 4 prawa rzeczowego z 1946 r., według którego część składowa rzeczy nie może być przedmiotem odrębnych praw rzeczowych, wyjąwszy wypadki przewidziane w ustawie, które w niniejszej sprawie nie zachodzą.W tej sytuacji Sąd Wojewódzki nie mógł bez dopuszczenia się rażącego naruszenia art. 383 k.p.c. w dawnym brzmieniu przejść do porządku dziennego nad ewidentnym zupełnie naruszeniem prawa materialnego.Na skutek błędu Sądu Powiatowego powstała sytuacja, w której na tle używania przez Kazimierza S. budynków i studni położonych na gruncie Stanisława S. dochodzi do częstych poważnych zajść i nieporozumień, mających epilog w licznych sprawach karnych obu braci, jak to wynika z nie zaprzeczonych przez strony twierdzeń przytoczonych w rewizji nadzwyczajnej. Wytworzony stan rzeczy sprzeciwia się także prawidłowemu uregulowaniu zabudowy siedliska, co wynika ze złożonych na rozprawie przed Sądem Najwyższym dokumentów. Powstały w wyniku działu spadku, dokonanego z rażącym naruszeniem przepisów prawa, stan prawny i faktyczny, utrudniający w poważnym stopniu prawidłowe prowadzenie gospodarstwa rolnego pracujących chłopów, narusza interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i uzasadnia uwzględnienie rewizji nadzwyczajnej złożonej po upływie sześciu miesięcy od uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia (art. 421 § 2 k.p.c. w zw. z art. 131 k.c.).Sąd Najwyższy uznał jednak, że ani interes uczestników postępowania, ani interes PRL nie uzasadnia uchylenia - jak o to wnosi rewizja nadzwyczajna - zaskarżonego postanowienia w całości. Byłoby bowiem sprzeczne z interesem społecznym wzruszanie po upływie blisko 15 lat działu spadku w sytuacji, w której posiadanie przyznanych uczestnikom sched jest od dawna ustabilizowane, a dalsza stabilizacja istniejących stanów władania wymaga tylko prawidłowego uregulowania sprawy korzystania z budynków i studni. Dlatego też Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone postanowienie tylko w wymienionym wyżej zakresie, oddalając rewizję nadzwyczajną w pozostałej części. Wraz z uchyleniem rozstrzygnięcia dotyczącego budynku i studni należało uchylić związane z tym orzeczenia o dopłatach i o kosztach postępowania. Uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości nie mogłoby zresztą nastąpić także ze względu na przepisy ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250).Rozpoznając sprawę ponownie w uchylonym zakresie, Sąd Powiatowy dokona szczegółowych ustaleń niezbędnych do oceny, czy i w jakim zakresie Kazimierz S. potrzebuje korzystać z przyznanych jemu i innym uczestnikom budynków i studni znajdujących się na nieruchomości Stanisława S., a Stanisław S. - z części stodoły położonej na gruncie Kazimierza S. Rozważenia wymaga ewentualnie, czy byłoby możliwe i gospodarczo celowe przyznanie Kazimierzowi S. i innym uczestnikom obory z obowiązkiem jej przeniesienia na własne siedlisko, a także czy nie należałoby ustanowić na rzecz Kazimierza S. i innych uczestników - w razie konieczności - służebności osobistej mieszkania albo innego uprawnienia do zajmowania domu spadkowego, znajdującego się na siedlisku Stanisława S., do czasu, w którym Kazimierz S. i inni uczestnicy będą mogli wybudować własny dom mieszkalny na swoim siedlisku. Rozważenia wymaga również sprawa podziału stodoły, ewentualnie jej rozbiórki.