I CR 338/59

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Filomeny B. o dział spadku po Konstantym B., po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku z dnia 11 listopada 1958 r., postanowił zaskarżone postanowienie w części oddalającej rewizję uczestnika postępowania zmienić i postanowienie Sądu Powiatowego w Sokółce z dnia 16 maja 1958 r., uchylić w całości i sprawę w całości przekazać temu ostatniemu Sądowi do ponownego rozpoznania w innym składzie.Uzasadnienie faktyczneFilomena B. domagała się działu majątku, pozostałego po ojcu Konstantym B. o pow. 5 ha 5.373 m2. Jako uczestnik postępowania wystąpił brat wnioskodawczyni Rajmund B.Na rozprawie w dniu 15 listopada 1957 r. uczestnicy postępowania zaproponowali podział majątku spadkowego na 2 części, przy czym Filomena B. miała otrzymać grunt o pow. 2 ha 7.686 m2, a Rajmund B. działkę o pow. 2 ha 7.687 m2.W dniu 22 listopada 1957 r. Rajmund B. powiadomił Sąd, iż nie zgadza się na wyżej wspomniane warunki podziału.Sąd Powiatowy w Sokółce postanowieniem z dnia 16 maja 1958 r. podzielił majątek spadkowy na 2 części, przyznając wnioskodawczyni grunt o pow. 2 ha 7.686 m2, a przeciwnikowi wniosku działkę o pow. 2 ha 7.687 m2 oraz zasądzając od Rajmunda B. spłaty pieniężne bliżej sprecyzowane w sentencji orzeczenia.W rewizji wniesionej od tego postanowienia Rajmund B. domagał się uchylenia postanowienia Sądu Powiatowego w całości. W szczególności zarzucał on, że zasądzona od niego spłata w wysokości 37.585 zł stanowi zbyt wielkie dla niego obciążenie oraz że Sąd pierwszej instancji bezzasadnie nie uwzględnił jego zarzutów, iż dom, sad i szereg ruchomości nie powinny być wliczone do spadku, ponieważ zostały nabyte z jego własnych funduszów.Sąd Wojewódzki zaskarżonym postanowieniem z dnia 11 listopada 1958 r. uchylił postanowienie Sądu Powiatowego co do zasądzonych spłat i kosztów procesu oraz co do przydzielenia klaczy i wozu, w pozostałej zaś części rewizję oddalił.Postanowienie to w części oddalającej rewizję uczestnika postępowania zaskarżył Minister Sprawiedliwości rewizją nadzwyczajną, wniesioną w dniu 11 maja 1959 r.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Sąd Wojewódzki zaakceptował stanowisko Sądu pierwszej instancji odnośnie do podziału pomiędzy poszczególnych uczestników postępowania domu spadkowego, chlewu i szeregu ruchomości wyszczególnionych w postanowieniu Sądu Powiatowego. Tym niemniej w zaskarżonym orzeczeniu Sąd Wojewódzki podkreślił, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy należy ustalić wysokość nakładów, dokonanych przez Rajmunda B., oraz ustalić, czyją własność stanowią wspomniane obiekty. W związku z tym zaakceptowanie przez Sąd Wojewódzki podziału dokonanego przez Sąd Powiatowy nie było uzasadnione, gdyż podział między uczestników postępowania poszczególnych składników majątku spadkowego musi być poprzedzony ustaleniem masy spadkowej. Jeśli Sąd Wojewódzki uznał, iż masa spadkowa została w sposób nieprawidłowy ustalona przez Sąd meriti, to w tych warunkach utrzymanie w mocy podziału dokonanego przez Sąd Powiatowy, przy jednoczesnej wskazówce skierowanej do Sądu Powiatowego w przedmiocie konieczności ustalenia tej masy, narusza w sposób wyraźny przepis art. 152 § 1 dekretu o postępowaniu spadkowym.Wszystkie postanowienia, zawarte w orzeczeniu o dziale spadku, są ze sobą najściślej powiązane i wzajemnie uwarunkowane, dlatego nie jest z reguły możliwe utrzymanie postanowienia działowego w części, przy równoczesnym uchyleniu tego postanowienia co do innych jego dyspozycji.Zasadnie dalej rewizja nadzwyczajna zarzuca, że Sądy obu instancji nie zajęły się kwestią, czy wydzielone w wyniku podziału schedy będą stanowiły żywotne jednostki produkcyjne, co jest tym więcej rażące, że biegły w swej opinii stanowiącej podstawę działu wyraził pogląd, że zaprojektowane przez niego gospodarstwa nie będą czyniły zadość temu wymaganiu.Zgodnie z art. 152 § 3 dekretu o postęp. spadkowym, przy układaniu sched zawsze należy mieć na uwadze interes społeczno-gospodarczy, a w szczególności należy unikać sprzecznego z tym interesem rozdrabniania nieruchomości ziemskich. Cytowany przepis posiada charakter normy prawa materialnego, a zatem naruszenie tego rodzaju dyspozycji Sąd Wojewódzki - zgodnie z art. 380 § 1 pkt 4 k.p.c. w związku z art. 4 kpn - obowiązany był wziąć z urzędu pod rozwagę. Z tego też punktu widzenia nie posiada istotnego znaczenia fakt, że skarga rewizyjna Rajmunda B. nie podnosiła w sposób wyraźny powyższego zarzutu.Rewizja nadzwyczajna niesłusznie jednakże uznaje za rzecz oczywistą, iż dokonanie takiego podziału spadkowego gospodarstwa, jaki Sądy obu instancji uznały za odpowiedni, narusza interes społeczno-gospodarczy. W rzeczywistości zagadnienie to nie jest jeszcze wyjaśnione, gdyż Sąd Powiatowy nie dokonał odpowiednich ustaleń.Biegły wypowiedział wprawdzie pogląd, że zaproponowane przez niego gospodarstwa nie będą żywotne, ale poglądu tego bliżej nie uzasadnił, można natomiast jedynie przypuszczać, iż kierował się tylko wielkością gospodarstw mających powstać w wyniku proponowanego przez niego działu. To jednakże nie jest jeszcze wystarczające. W szczególności przed dokonaniem oceny, czy gospodarstwo spadkowe może być ze względu na interes społeczno-gospodarczy podzielone i na jakie działki, konieczne jest zbadanie, jaka jest poza tym sytuacja majątkowa uczestników działu, czy oprócz rolnictwa zajmują się oni innym zawodem, czy oprócz udziału w gospodarstwie spadkowym posiadają jeszcze inną ziemię itp.W pierwszym przypadku, tj. gdy uczestnik trudni się także inną pracą (np. jest robotnikiem lub rzemieślnikiem), dopuszczalne jest wydzielenie mu działki pracowniczej, nie stanowiącej podstawy do prowadzenia samowystarczalnego gospodarstwa, bowiem działka taka nie zostaje przeznaczona na stworzenie uczestnikowi działu zasadniczego warsztatu jego pracy, lecz stanowić ma uzupełniające źródło utrzymania jego i jego rodziny.Także w wypadku, gdy uczestnicy postępowania trudnią się wyłącznie rolnictwem, dopuszczalne jest wydzielenie im działek, które same przez się nie wystarczają na prowadzenie samowystarczalnego gospodarstwa, jeżeli uczestnicy postępowania albo ich małżonkowie dysponują innymi gruntami, które bądź same stanowią, bądź też w połączeniu z wydzielonymi z gospodarstwa spadkowego działkami będą stanowiły samowystarczalne gospodarstwa, gdyż na gospodarstwo chłopskie składa się całość gruntów, jakie pozostają we władaniu poszczególnego gospodarza. Dodać wypada, że gdy chodziło o sprawę niniejszą, to wnioskodawczyni na rozprawie w Sądzie Najwyższym wyjaśniła, iż mąż jej użytkuje 3 ha własnego gruntu, zaś uczestnik postępowania Rajmund B. ma oprócz udziału w gospodarstwie spadkowym działkę 2-hektarową. Rzecz oczywista, że prawdziwość tych twierdzeń wymaga zbadania.Wreszcie zwrócić należy uwagę, że art. 152 § 3 post. spadk. nie stanowi, iż "rozdrobnienie" gospodarstwa spadkowego, a więc podział jego na działki mniejsze od działek niezbędnych do prowadzenia samodzielnych jednostek produkcyjnych jest zawsze niedopuszczalny. Przepis ten stanowi, iż takiego rozdrobnienia należy unikać w wypadkach, gdy jest ono sprzeczne z interesem społeczno-gospodarczym.Z tego wynika, że w określonych sytuacjach rozdrobnienie może nie popaść z tym interesem w kolizję. Taka ocena może być np. aktualna wtedy, gdy spadkobiercy już się gruntem faktycznie podzielili lub nawet gdy gospodarują od wielu lat wspólnie, a nie posiadają innego zawodu i są w takim wieku, że trudno byłoby od nich wymagać bądź zmiany zawodu, bądź też nawet przeniesienia się na zupełnie inne tereny.Z zasad powyższych zaskarżone postanowienie Sądu Wojewódzkiego należało zmienić, a postanowienie Sądu Powiatowego uchylić w całości i w całości sprawę przekazać temu Sądowi do ponownego rozpoznania.