I CR 496/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski (sprawozdawca). Sędziowie: E. Mielcarek, W. Kuryłowicz.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym sprawy z wniosku Anny M. o stwierdzenie nabycia spadku, na skutek rewizji wnioskodawczyni Anny M. od postanowienia Sądu Powiatowego w Lublinie z dnia 18 lutego 1970 r.,oddalił rewizję.Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 18.II.1970 r. Sąd Powiatowy stwierdził, że należące do spadku po Julianie D., zmarłym w dniu 29.VII.1968 r., gospodarstwo rolne dziedziczą z ustawy: żona spadkodawcy Helena D. oraz jego córki Anna M. i Kazimiera W. - każda z nich w 1/3 części. Z powołaniem się na swoje poprzednie postanowienie z dnia 24.VII.1969 r. Sąd uznał, że bezspornie odpowiadają warunkom dziedziczenia gospodarstwa rolnego spadkobierczynie Helena D. i Anna M. Natomiast w stosunku do Kazimiery W. Sąd Powiatowy ustalił, że w 1956 r. spadkodawca wydzielił jej do użytkowania 2 ha gruntu, które początkowo użytkowała ona ze swym mężem, zamieszkując w S. w domu należącym do spadku. Po pewnym czasie małżonkowie W. przenieśli się do L., gdzie Kazimiera W. zajmowała się domem, jednakże nadal gospodarowała na wydzielonym jej do użytkowania gruncie, spełniała należne świadczenia publiczne i ponosiła koszty zabiegów agrotechnicznych, a przez całe sezony nasilonych prac rolnych przebywała w S., wykonując różne prace na wydzielonej dla niej działce oraz pomagając w gospodarstwie swym rodzicom. Wspomniana działka była w okresie od 1956 r. do 1968 r. wyodrębniona w ewidencji gruntów, ze względu jednak na jej mały obszar, brak u małż. W. własnych budynków i inwentarza oraz zamieszkiwanie ich w znacznej odległości od miejsca jej położenia, co nie stwarzało perspektyw rozwojowych dla tej działki jako odrębnego gospodarstwa, działka ta - w wyniku decyzji właściwego organu administracji rolnej - została w urzędowej ewidencji gruntów złączona z dniem 1.I.1969 r. z resztą spadkowego gospodarstwa rolnego. Mimo to Kazimiera W. utrzymała nadal faktyczną odrębność gospodarczą tej działki. W wyniku powyższych ustaleń Sąd Powiatowy doszedł do wniosku, że Kazimiera W., jako prowadząca w chwili otwarcia spadku "inne indywidualne gospodarstwo rolne", odpowiada warunkowi dziedziczenia przewidzianemu w art. 1059 § 1 pkt 3 k.c.W rewizji od wymienionego wyżej postanowienia Anna M. zakwestionowała ustalenie Sądu Powiatowego co do prowadzenia przez Kazimierę W. odrębnego gospodarstwa rolnego i w związku z tym wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia przez stwierdzenie praw do spadkowego gospodarstwa rolnego tylko na rzecz spadkobierczyń Heleny D. i Anny M.Po rozpoznaniu sprawy na skutek rewizji Sąd Wojewódzki odroczył rozprawę i postanowieniem z dnia 12.VI.1970 r. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne:"Czy można uznać za prowadzenie indywidualnego gospodarstwa rolnego, dającego prawo do dziedziczenia gospodarstwa rolnego na podstawie art. 1059 § 1 pkt 3 k.c., uprawę i zbieranie plonów przy pomocy sił najemnych z 2 ha gruntów spadkowych, wydzielonych niegdyś przez spadkodawcę ze swojego gospodarstwa do użytkowania, gdy spadkodawca zmarł po 5.VII.1965 roku, a spadkobierca jeszcze przed tą datą zamieszkał w mieście wraz ze swoją rodziną i w mieście tym skupiają się wszystkie kwestie życiowe, na wspomnianym zaś gruncie nie posiada on żadnych budynków, żadnych narzędzi rolniczych ani inwentarza żywego i martwego, zbierane zaś plony umieszcza w spadkowej stodole rzekomo na odrębnym miejscu?"Sąd Najwyższy nie mógł udzielić odpowiedzi na to pytanie, gdyż w stanie faktycznym niniejszej sprawy jej rozstrzygnięcie nie wymaga rozwiązania przedstawionego zagadnienia prawnego. Nie można bowiem mówić o prowadzeniu "innego indywidualnego gospodarstwa rolnego" w wypadku, gdy spadkobierca korzysta z części spadkowego gospodarstwa rolnego, która została mu wydzielona przez spadkodawcę do użytkowania. Tak wydzielony grunt pozostaje nadal częścią spadkowego gospodarstwa rolnego, trudno więc byłoby traktować wspomnianego spadkobiercę jak prowadzącego inne indywidualne gospodarstwo rolne w rozumieniu art. 1059 § 1 pkt 3 k.p.c., natomiast - zależnie od okoliczności sprawy - można go uważać bądź za pracującego nieprzerwanie w spadkowym gospodarstwie rolnym (art. 1059 § 1 pkt 1 k.c.), bądź też za pracującego w gospodarstwie rolnym rodzica, tzn. w tym wypadku spadkodawcy (art. 1059 § 1 pkt 3 k.c.).Z punktu widzenia hipotezy każdego z powyższych przepisów może być uznany za pracującego w spadkowym gospodarstwie rolnym zarówno taki spadkobierca, który w chwili otwarcia spadku pracował w gospodarstwie spadkowym jako całości, jak i taki spadkobierca, który pracował w wyodrębnionej części gospodarstwa spadkowego. Gdyby bowiem traktować spadkobiercę - który na skutek porozumienia ze spadkodawcą pracował tylko na części gruntów spadkowych, wydzielonych mu przez spadkodawcę do odrębnego użytkowania - jako prowadzącego inne indywidualne gospodarstwo rolne na tej części gruntów, to w sytuacji gdy praca ta miałaby cechy "nieprzerwanej" w rozumieniu art. 1059 § 1 pkt 1 k.c., położenie jego byłoby gorsze, znalazłby się on bowiem dopiero w trzeciej grupie dziedziczenia. Wprawdzie nie miałoby to istotnego znaczenia z punktu widzenia dziedziczenia, jednakże wykładnia taka rzutowałaby również na stosowanie art. 1071 § 2 k.c., gdzie przewidziana tam kolejność dziedziczenia ma nader istotne znaczenie, decyduje bowiem - w zbiegu kilku spadkobierców odpowiadających różnym warunkom - o pierwszeństwie do otrzymania gospodarstwa rolnego w naturze.Skoro więc Kazimiery W. z powyższych już względów nie można traktować jako prowadzącej inne indywidualne gospodarstwo rolne, to nie jest możliwe rozstrzygnięcie - w oderwaniu od konkretnego stanu faktycznego sprawy - przedstawionego zagadnienia prawnego.Uzasadnienie prawneW konsekwencji powyższego stanowiska Sąd Najwyższy na podstawie art. 391 § 1 k.c. przejął sprawę do rozpoznania i w związku z rewizją Anny M. zważył, co następuje.Wprawdzie w świetle okoliczności prawidłowo ustalonych przez Sąd Powiatowy Kazimmiera W. nie odpowiada warunkowi nieprzerwanej pracy w spadkowym gospodarstwie rolnym przewidzianemu w art. 1059 § 1 pkt 1 k.c., jednakże istnieje dostateczna podstawa faktyczna do uznania, że przed otwarciem spadku pracowała ona w gospodarstwie rolnym swoich rodziców, co czyni zadość wymaganiu art. 1059 § 1 pkt 3 k.c. Ten ostatni przepis nie wymaga bowiem pracy "nieprzerwanej", w szczególności nie wiąże spadkobiercy koniecznością zamieszkiwania w spadkowym gospodarstwie. Do spełnienia zatem wymienionego w tym przepisie warunku wystarczy wykonywanie przez spadkobiercę prac w spadkowym gospodarstwie rolnym, jeżeli świadczenie pracy ma cechy stałości i dotyczy prac niezbędnych dla należytego funkcjonowania tego gospodarstwa (lub jego części).Przesłankom tym czyni zadość Kazimiera W., która pomimo zamieszkiwania w L. utrzymywała stały kontakt ze spadkowym gospodarstwem rolnym, systematycznie dojeżdżając do rodziców, udzielając im osobistej pomocy i wykonując prace rolnicze, zwłaszcza w okresach nasilenia prac rolnych. O tym, że jej praca w tym gospodarstwie nie miała charakteru przejściowego i dorywczego, świadczy odpis złożonego w toku postępowania rewizyjnego zaświadczenia, wskazującego na to, że w okresie od listopada 1967 r. do kwietnia 1969 r. ukończyła ona w S. ogólnorolny dwuzimowy kurs, zakończony egzaminem złożonym z wynikiem pozytywnym. Rozpoczęcie nauki na tym kursie jeszcze za życia spadkodawcy tym bardziej utwierdza w przekonaniu, że Kazimiera W. pracy swej w gospodarstwie należącym do jej rodziców, w szczególności na użytkowanej działce pochodzącej z tego gospodarstwa, nie traktowała jako zajęcia przejściowego i doraźnego, skoro podjęła i ukończyła pomyślnie szkolenie w zawodzie rolnika. Po śmierci zaś ojca kontakt jej z gospodarstwem spadkowym stał się jeszcze bardziej ścisły, jak wynika bowiem z zaświadczenia Prezydium PRN w B. z dnia 13.XI.1969 r. prowadzi ona wraz z matką to gospodarstwo.W tym stanie rzeczy postanowienie Sądu Powiatowego stwierdzające jej prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego, pomimo przyjęcia przez Sąd Najwyższy innego uzasadnienia, znajduje podstawę w zebranym przez ten Sąd materiale dowodowym i w dokonanych ustaleniach faktycznych, a więc w ostatecznym wyniku odpowiada prawu. W rezultacie rewizja, jako pozbawiona uzasadnionych podstaw, ulega oddaleniu z mocy art. 387 k.p.c.