II CR 361/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia F. Wesely. Sędziowie: B. Łubkowski (sprawozdawca), W. Markowski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Alfreda Edwarda R. przeciwko Janowi i Annie małż. D., Ryszardowi i Kazimierze małż. D., Ryszardowi P. i Skarbowi Państwa (Prez. Woj. Rady Nar. w Ł. - Wydz. Gosp. Kom. i Mieszk. oraz Wojewódzkie Biuro Geodezji i Urządzeń Rolnych) o uznanie nieważności aktów notarialnych bądź o eksmisję, na skutek rewizji powoda i pozwanego Jana D. od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Ł. z dnia 9 lutego 1969 r. i z dnia 9 lutego 1970 r.,uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Ł. do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneAktem notarialnym sporządzonym w dniu 26.IV.1961 r. w PBN w B. nr rep. 1518 powód Alfred R. nabył od Antoniego i Marcjanny małż. Ch. dwie działki: jedną o obszarze 5.598 m2, położoną w miejscowości S. "Ogrody" przy stodołach, ciągnącą się od placów stodolnianych do ziemi S. i graniczącą z jednej strony z działką Franciszka K., a z drugiej strony z działką małż. Ch., którą małż. Ch. nabyli od Antoniego O. aktem sporządzonym przed notariuszem K. w Z. w dniu 14.III.1929 r. nr rep. 957; drugą o obszarze 5.412 m2, położoną w S. przy ul. (...) pod policyjnym numerem (...), którą małż. Ch. nabyli od Antoniego i Anny małż. W. w dniu 18.IV.1931 r. aktem sporządzonym przed notariuszem K. w Z. nr rep. 2160.Aktem notarialnym sporządzonym w dniu 29.IV.1961 r. w PBN w B. nr rep. 1584 Ryszard i Jan D. nabyli od Antoniego i Marcjanny małż. Ch. dwie działki: jedną o obszarze 7.091 m2, położoną w S. przy cmentarzu żydowoskim, ciągnącą się od drogi S. do ziemi Michała S. i graniczącą z ziemią Wawrzyńca O. i Romana Ch., którą małż. Ch. na mocy aktu sporządzonego w dniu 20.XII.1926 r. przed notariuszem Kuleszą w Z. nr rep. 2266 nabyli od Wincentego S. i Heleny R.; drugą o obszarze 3.000 m2, położoną w S., ciągnącą się od stodół miejskich do połowy rowku "Walery" i leżącą między gruntami Stanisława S. i Antoniego Ch., którą małż. Ch. na mocy aktu sporządzonego w dniu 2.V.1927 r. nabyli od Romana H. i od małżonków Jana i Jadwigi M.Na podstawie powyższych aktów notarialnych Ryszard i Jan D. oraz ich małżonki domagali się w sprawie C 212/63 przed Sądem Powiatowym w Brzezinach eksmisji Alfreda R. z działki gruntu o obszarze 3.000 m2, położonej w S. przy cmentarzu żydowskim, nabytej przez D. wymienionym wyżej aktem notarialnym nr rep. 1584/61 i w sprawie tej uzyskali prawomocny wyrok uwzględniający ich powództwo, mimo że Alfred R. twierdził, że powołanymi wyżej aktami notarialnymi w rzeczywistości nabył on od małż. Ch. dwie działki wschodnie, a D. dwie działki zachodnie.W niniejszej sprawie powód twierdził, że akty notarialne sporządzone w PBN w B. z dnia 26.IV.1961 r. nr rep. 1518 i z dnia 29.IV.1961 r. nr rep. 1584, zawarte pomiędzy małż. C. a powodem i pozwanymi D., są dotknięte nieważnością, gdyż działki te posiadali małż. Ch. jako całość, stanowiły one zatem jedną nieruchomość i dla sprzedaży części tej nieruchomości konieczne było - stosownie do art. 5 ustawy z dnia 25.VI.1948 r. o podziale nieruchomości na obszarze miast i niektórych osiedli (Dz. U. Nr 35, poz. 240) - zezwolenie władzy administracyjnej na podział nieruchomości.Na tej podstawie powód domagał się uznania nieważności obu wymienionych aktów notarialnych pod warunkiem jednoczesnego unieważnienia obu aktów oraz pozbawienia wykonalności wyroku Sądu Powiatowego w Brzezinach w sprawie C 212/63 oraz wyroków Sądu Wojewódzkiego w Ł. i Sądu Najwyższego, oddalających rewizję i rewizję nadzwyczajną w tej sprawie. Na wypadek nieuwzględnienia tych żądań, powód wnosił o nakazanie odebrania z posiadania pozwanych małż. D. i wydanie powodowi z parceli oznaczonej nr 1 i 2 na planie załączonym do akt sprawy części nieruchomości o pow. 5.598 m2 od strony zachodniej, równolegle do granicy z gruntami Marcina R., oraz o uznanie powoda za właściciela części tej nieruchomości z parceli nr 3 i 4 według załączonego planu o obszarze 5.412 m2 od strony wschodniej, równolegle do granicy z gruntami L.Pozwani D. twierdzili, że nie korzystają z pasa ziemi przylegającego od wschodu do działki Mariana R., pozwani P. i Marcjanna Ch. uznali powództwo, a pozwany Skarb Państwa twierdził, że nie jest zainteresowany zarówno w uznaniu nieważności aktów notarialnych jak i w pozbawieniu wymienionych wyroków ich wykonalności.Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 7.XI.1969 r. nakazał eksmisję pozwanych D. z nie zabudowanej działki gruntu, położonej w S., dawniej z miejscowości tzw. "(...)" przy stodołach, o obszarze 5.598 m2 w granicach: od południa ul. (...), od północy środek rowu, a dalej ziemia po Z., od zachodu ziemia Mariana R., od wschodu działka stanowiąca współwłasność pozwanych D. i oddał tę ziemię w posiadanie powoda, natomiast oddalił powództwo w pozostałej części. Wyrokiem zaś z dnia 9.II.1970 r. Sąd ten odmówił uzupełnienia wyroku z dnia 7.XI.1969 r. co do określenia granicy wydanego gruntu od jego strony wschodniej - jako linii równoległej od granicy zachodniej.Sąd Wojewódzki uznał, że przedmiotem aktów notarialnych nr rep. 1518/61 i nr rep. 1584/61 były poszczególne, oddzielne działki gruntu, a nie część nieruchomości, że zatem nie wchodziły one w skład jednej nieruchomości w rozumieniu art. 3 pr. rzecz. oraz art. 46 k.c. i przepisów ustawy z dnia 25.VI.1948 r. (Dz. U. Nr 35, poz. 248) i dlatego do przeniesienia ich własności nie było potrzebne zezwolenie określone w art. 5 ustawy z dnia 25 czerwca 1948 r. Sąd Wojewódzki również stwierdził brak interesu prawnego powoda w ustaleniu jego prawa własności do działki o pow. 5.412 m2, graniczącej od strony wschodniej z gruntami L., gdyż prawo takie wynika z treści aktu notarialnego nr. rep. 1518/61; prawo to nie było i nie jest kwestionowane przez pozwanych i powód jest w posiadaniu tej działki.Sąd Wojewódzki uznał natomiast za uzasadnione roszczenie powoda o eksmisję pozwanych D. z działki powoda graniczącej od zachodu z działką Franciszka K., gdyż wprawdzie "okazało się, że pozwani użytkują tylko część tej działki, jednakże biorąc pod uwagę, że powodowi należy zwrócić działkę o powierzchni 5.598 m2 w granicach opisanych w akcie notarialnym Nr 1518/61 z 26.IV.1961 r., Sąd uwzględnił żądanie odnośnie do całej działki, tym bardziej że Jan D. wnosił o oddalenie powództwa w całości, a jest bezsporne, że powód działki tej ani jej części nie użytkuje".Wyrok Sądu Wojewódzkiego z dnia 7.XI.1969 r. zaskarżyli rewizją powód i pozwany Jan D., a wyrok Sądu Wojewódzkiego z dnia 9.II.1970 r. zaskarżył nadto powód.Powód domagał się zmiany zaskarżonych wyroków i uwzględnienia powództwa co do pierwszego żądania pozwu bądź uchylenia tych wyroków i przekazania sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania zarzucając, że Sąd ten z naruszeniem art. 3 pr. rzecz., art. 46 k.c. i art. 5 ustawy z dnia 25 czerwca 1948 r. (Dz. U. Nr 35, poz. 248) i bez należytego wyjaśnienia okoliczności faktycznych uznał, że sprzedane przez małż. Ch. powodowi i pozwanym D. działki nie stanowiły jednej nieruchomości w rozumieniu ustawy z dnia 25 czerwca 1948 r. i że przeniesienie własności tych działek nie wymagało zezwolenia władzy administracyjnej oraz Ze Sąd Wojewódzki, odmawiając określenia linii granicznej działki wymienionej w sentencji zaskarżonego wyroku od jej strony wschodniej i uznania prawa własności powoda do działki graniczącej z gruntami Marii L., uchybił art. 316 § 1 i 351 § 1 k.p.c.Pozwany Jan D. domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi Wojewódzkiemu w części uwzględniającej powództwo w celu wyjaśnienia, czy działka nabyta przez powoda znajduje się w posiadaniu pozwanych D.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Nie można się zgodzić z poglądem Sądu Wojewódzkiego, że cztery działki nabyte przez małż. Ch. w latach 1926 do 1931 r., a następnie w kwietniu 1961 r., sprzedane przez nich aktami notarialnymi powodowi i pozwanym D., wtedy - w rozumieniu art. 5 ustawy z dnia 25 czerwca 1948 r. o podziale nieruchomości na obszarze miast i niektórych osiedli (Dz. U. Nr 35, poz. 240) - stanowiłyby jedną nieruchomość, "gdyby małż. Ch. byli wpisani w księdze wieczystej jako właściciele jednej nieruchomości o określonej powierzchni i granicach lub ich tytuł własności w postaci aktu notarialnego dotyczył jednej nieruchomości". W rozumieniu bowiem powyższego przepisu nieruchomością jest działka (parcela) odgraniczona od innych parcel (działek) bez względu na to, czy poprzednio tworzyła ona kilka odrębnych działek, które następnie połączono w jedną całość (nieruchomość), czy też działka taka dołączona została do już istniejącej nieruchomości, jeżeli tylko następnie tworzą one jedną całość bez względu na to, czy jako całość figurują w księdze wieczystej, czy też nie zostały w ogóle ujęte w księdze wieczystej.Okoliczność zatem, ze sporne cztery działki nabyte przez małż. Ch. stanowiły przed ich nabyciem odrębne nieruchomości, nie ma istotnego znaczenia, bo jeżeli następnie działki te zostały złączone w jedną nieruchomość jako oddzielną całość (przylegają one do siebie i nie zostały wpisane do odrębnych ksiąg wieczystych ani też nie figurują w planie sporządzonym przed wejściem w życie ustawy z dnia 25 czerwca 1948 r. lub w zatwierdzonym przez władze miernicze) to stały się nieruchomością w rozumieniu art. 5 ustawy z dnia 25 czerwca 1948 r. (Dz. U. Nr 35, poz. 240).Sąd Wojewódzki nie wyjaśnił jednak w zaskarżonym wyroku, czy wszystkie cztery działki będące przedmiotem zbycia na rzecz powoda i pozwanych D. położone były bezpośrednio obok siebie i stanowiły jedną oddzielną nieruchomość lub wchodziły w skład jednej nieruchomości.Z mocy art. 5 ustawy z dnia 25 czerwca 1948 r. (Dz. U. Nr 35, poz. 240) na podział nieruchomości, położonych w granicach przewidzianych w art. 2 tej ustawy, na dwie lub więcej części (działki) należy uzyskać zezwolenie władzy, a umowy zawarte bez uprzedniego pozwolenia na podział są nieważne. Brak zezwolenia na podział nieruchomości powoduje bezwzględną nieważność umowy przenoszącej własność części takiej nieruchomości. Na nieważność taką może się powołać każdy, kto ma interes prawny w ustaleniu nieważności umowy. Interes prawny zwłaszcza mają kontrahenci takiej umowy i ich następcy prawni.W niniejszej sprawie na taki interes prawny powołał się w instancji rewizyjnej Skarb Państwa jako następca prawny Marcjanny Ch.Z tych względów Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone wyroki i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.Uwzględnienie rewizji powoda pociąga za sobą uchylenie wyroku również w części zaskarżonej przez pozwanego Jana D., który trafnie zarzucił, że Sąd Wojewódzki powinien był ustalić, czy i w jakim zakresie pozwani D. korzystają z działki powoda graniczącej od zachodu z gruntami Mariana R. oraz wskazać ściśle granice tej działki, z której pozwani mają być usunięci. Ustalenie bowiem tych granic należy do obowiązku sądu orzekającego eksmisję, a nie do postępowania wykonawczego. Wskazówki te będą jednak miały zastosowanie w razie nieuwzględnienia powództwa o uznanie nieważności wymienionych aktów notarialnych.