III CZP 93/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: W. Markowski, J. Pietrzykowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Powszechnej Spółdzielni Spożywców w I. o wpis, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 27 października 1967 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w wypadku przekazania nieruchomości w użytkowanie na rzecz spółdzielni w trybie art. 10 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 32, poz. 159) użytkowanie to może być wpisane w księdze wieczystej (w dziale III) nieruchomości przekazanej w użytkowanie?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:W razie przekazania nieruchomości w użytkowanie na rzecz organizacji społecznych wymienionych w art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 32, poz. 159 ze zm.) w trybie art. 10 tejże ustawy - wpisu tego użytkowania, jako ograniczonego prawa rzeczowego, dokonuje się w dziale III księgi wieczystej dotyczącej nieruchomości przekazanej w użytkowanie. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego.Decyzją z dnia 4 lipca 1964 r. Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w I., Wydział Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej przekazało Powszechnej Spółdzielni Spożywców w I. w odpłatne użytkowanie na czas nieokreślony - w trybie przepisów art. 3 ustawy z dnia 14.VII.1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 32, poz. 159 ze zm.) oraz przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31.V.1962 r. w sprawie przekazywania terenów w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 35, poz. 159) - działkę nr 468 o powierzchni 226 m2, stanowiącą własność Skarbu Państwa.W związku z tym Powszechna Spółdzielnia Spożywców w I. wystąpiła z wnioskiem do Państwowego Biura Notarialnego o wpis w księdze wieczystej prawa odpłatnego użytkowania, ustanowionego na jej rzecz.Postanowieniem z dnia 7.VII.1967 r. Państwowe Biuro Notarialne w I. wniosek ten oddaliło.W uzasadnieniu tego postanowienia wyrażono pogląd, że powołana decyzja Prezydium Miejskiej Rady Narodowej - Wydział Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej stworzyła - zgodnie z brzmieniem § 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31.V.1962 r. w sprawie przekazywania terenów w miastach i osiedlach - stosunek zobowiązaniowy między przekazującym a przejmującym, do którego to stosunku mają zastosowanie przepisy o zobowiązaniach umownych, przy czym stosownie do art. 5 ustawy z dnia 14.VII.1961 r. przejmujący jest uprawniony do korzystania z przejętej działki z wyłączeniem innych osób zgodnie z przeznaczeniem określonym w planie zagospodarowania przestrzennego. Decyzja ta jednak, zdaniem PBN, nie może być podstawą wpisu prawa odpłatnego użytkowania na czas nieokreślony przejętej działki w księdze wieczystej, a to z tej przyczyny, że - w myśl art. 24 prawa o księgach wieczystych i przepisów wykonawczych - do ustanowienia prawa na nieruchomości potrzebny jest dokument obejmujący oświadczenie właściciela nieruchomości o ustanowieniu tego prawa na nieruchomość, oświadczenie zaś właściciela zgodnie z art. 245 § 2 kodeksu cywilnego powinno być złożone w formie aktu notarialnego.Od tego postanowienia Powszechna Spółdzielnia Spożywców wniosła rewizję do Sądu.Przechodząc do rozważenia zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Wojewódzki, należy na wstępie omówić charakter użytkowania z art. 3 i 10 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 32, poz. 159 ze zm.).Stosownie do art. 3 ust. 1 i 2 powołanej ustawy tereny państwowe mogą być przekazywane jednostkom państwowym i organizacjom społecznym w użytkowanie, przy czym organizacjami społecznymi w rozumieniu ustawy są organizacje polityczne, związki zawodowe i organizacje spółdzielcze - prócz spółdzielni budownictwa mieszkaniowego i rolniczych spółdzielni produkcyjnych.Aczkolwiek powołane przepisy mówią o użytkowaniu tak w odniesieniu do jednostek państwowych, jak i w odniesieniu do organizacji społecznych, to jednak należy zaznaczyć, że istnieje zasadnicza różnica w charakterze stosunku prawnego w jednym i drugim wypadku. Z konstytucyjnej zasady, wyrażonej w art. 8 Konstytucji, że mienie ogólnonarodowe należy do całego narodu, a podkreślonej następnie w art. 128 § 1 k.c., że socjalistyczna własność ogólnonarodowa (państwowa) przysługuje niepodzielnie Państwu, wynika, że użytkowanie przez jednostki państwowe przekazanych im przez właściwy do spraw gospodarki komunalnej i mieszkaniowej organ prezydium rady narodowej terenów państwowych nie ma charakteru ograniczonego prawa rzeczowego, tj. użytkowania uregulowanego w dziale II księgi drugiej kodeksu cywilnego. Wątpliwości, jakie na tle zasady jednolitego funduszu własności państwowej wyłoniły się jeszcze przed wejściem w życie kodeksu cywilnego, wyjaśnił Sąd Najwyższy m.in. w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 16.X.1961 r. I CO 20/61 (OSN 1962 r., poz. 41) oraz w orzeczeniu z dnia 14.VI.1963 r. I CR 336/63 (OSNCP 1964, poz. 223).W tym ostatnim orzeczeniu Sąd Najwyższy, nawiązując do wspomnianej wyżej uchwały składu 7 sędziów, wyjaśnił, że uprawnienia przedsiębiorstwa państwowego w stosunku do mienia państwowego, zwane "zarządem i użytkowaniem", "zarządem operatywnym" bądź po prostu "zarządem", nie stanowią ograniczonego prawa rzeczowego w rozumieniu art. 113 i nast. pr. rzecz., żaden bowiem przepis prawa takiego charakteru temu uprawnieniu nie nadaje, ze swej istoty zaś jest ono prawem swoistym, odbiegającym od tradycyjnych form prawnych korzystania z rzeczy cudzej. Stanowisko swoje w tym zakresie potwierdził następnie Sąd Najwyższy już po wejściu w życie kodeksu cywilnego, m.in. w wyroku z dnia 15.IV.1966 r. I CR 80/66 (OSNCP 1967, poz. 24).Odmienny charakter prawny ma natomiast przewidziane w ustawie z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach przekazanie terenów w użytkowanie organizacjom społecznym.Użytkowanie to stanowi ograniczone prawo użytkowania w rozumieniu art. 252 kodeksu cywilnego, do którego w myśl art. 283 k.c. stosuje się odpowiednio przepisy rozdziału I o użytkowaniu, a więc przepisy art. 252-265 k.c., o ile użytkowanie to nie jest inaczej uregulowane odrębnymi przepisami. Odmienność uregulowania w przepisach szczególnych, jeżeli chodzi o przekazanie terenów państwowych organizacjom społecznym w użytkowanie, polega m.in. na sposobie powstania tego prawa. Zaznaczyć na wstępie należy, że źródłem użytkowania jest czynność prawna. Stosownie do art. 245 § 1 k.c., z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych stosuje się do ustanowienia ograniczonego prawa rzeczowego odpowiednio przepisy o przeniesieniu własności, przy czym wymaga się tylko, żeby oświadczenie właściciela, który użytkowanie ustanawia, było złożone w formie aktu notarialnego. Oświadczenie to stanowi składnik umowy o ustanowienie prawa (ofertę lub przyjęcie oferty) i stosownie do art. 61 k.c. uważa się je za złożone z chwilą, gdy doszło do drugiej strony w taki sposób, aby mogła zapoznać się z jego treścią. Stosownie do art. 126 prawa rzeczowego, utrzymanego w mocy art. III pkt 3 przep. wpr. k.c., oświadczenie właściciela uważa się za złożone także wtedy, gdy dokument obejmujący oświadczenie wpłynął do sądu prowadzącego księgę wieczystą. Z chwilą więc wpływu do sądu prowadzącego księgę wieczystą (państwowego biura notarialnego) takiego dokumentu istnieje podstawa do dokonania wpisu. Zawiadomienie o wpisie, doręczone następnie użytkownikowi i przez niego przyjęte, powoduje powstanie między stronami umowy użytkowania.Od tej ogólnej zasady dotyczącej sposobu powstania użytkowania mogą istnieć, co zresztą zastrzega art. 245 § 1 k.c., wyjątki. Liczne takie wyjątki przewidują przepisy szczególne, m.in. właśnie art. 10 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r.: o gospodarce terenami w miastach i osiedlach. Stosownie do tego przepisu źródłem powstania użytkowania terenów państwowych przez organizacje społeczne jest decyzja właściwego organu gospodarki komunalnej i mieszkaniowej prezydium rady narodowej. Decyzja ta tworzy ex lege między Państwem a jednostką, której tereny się przekazuje, użytkowanie, które ma charakter ograniczonego prawa rzeczowego. Do tego stosunku prawnego, jak już zaznaczono wyżej, mają zastosowanie przede wszystkim przepisy szczególne, a więc przepisy powołanej ustawy oraz przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31.V.1962 r. w sprawie przekazywania terenów w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 35, poz. 159), a w kwestiach nie unormowanych tymi przepisami - rozdział I k.c. o użytkowaniu.W świetle powyższych wywodów błędny jest pogląd wyrażony w uzasadnieniu postanowienia przez Państwowe Biuro Notarialne w I., że decyzja Prezydium Rady Narodowej stworzyła tylko między stronami stosunek zobowiązaniowy, do którego mają zastosowanie przepisy o zobowiązaniach umownych.Zauważyć należy, że jeżeli ustawodawca nie chciał nadać charakteru prawnotworzącego aktowi administracyjnemu, to stanowisko swoje w tym zakresie wyraźnie sprecyzował. Przykładem tego jest właśnie unormowanie w omawianej ustawie sposobu użytkowania wieczystego, w którym dopiero umowa zawarta na podstawie uprzednio wydanej decyzji administracyjnej powołuje do życia to prawo.Z przytoczonych wyżej wywodów wynika więc, że w omawianych wypadkach nie jest konieczne spełnienie warunku z art. 24 prawa o księgach wieczystych i że sama decyzja administracyjna ustanawiająca na rzecz określonej organizacji społecznej użytkowanie terenu państwowego stanowi - stosownie do art. 20 tego prawa - podstawę do ujawnienia prawa użytkowania w dziale trzecim księgi wieczystej.