I CO 20/61

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Resich. Sędziowie: Z. Wiszniewski, F. Błahuta, K. Lipiński, J. Ignatowicz (sprawozdawca), Z. Masłowski, J. Krzyżanowski (współsprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w obecności Prokuratora Gen. Prokuratury L. Karłowskiego rozpoznawał na posiedzeniu jawnym dnia 16 października 1961 r. przedstawione do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów pytanie prawne wynikłe z powództwa Kazimierza M. przeciwko Rejonowemu Przedsiębiorstwu Młynów w S. o 141.849 zł 73 gr z tytułu zwrotu nakładów:"Czy przedsiębiorstwo państwowe, w którego zarządzie pozostaje nieruchomość państwowa, jest biernie legitymowane w procesie o wydanie przyrostu wartości tej nieruchomości, powstałego wskutek dokonania w niej nakładów przez osobę nie będącą z pozwanym przedsiębiorstwem w stosunku umownym (art. 123 k.z.)?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"Przedsiębiorstwo państwowe, w którego zarządzie znajduje się nieruchomość państwowa, jest biernie legitymowane w procesie o wydanie przyrostu wartości tej nieruchomości, powstałego wskutek dokonania w niej nakładów, także wtedy, gdy osoba, która nakładów dokonała, nie pozostawała z przedsiębiorstwem w stosunku umownym (art. 123 k.z.)".Uzasadnienie faktyczneZgodnie z art. 8 Konstytucji mienie ogólnonarodowe należy do całego narodu, a ponieważ naród reprezentowany jest przez Państwo, mienie to z punktu widzenia prawa cywilnego jest własnością Państwa, a nie poszczególnych organizacji państwowych. W ten sposób Konstytucja wypowiada przyjętą u nas już poprzednio zasadę jednolitego funduszu własności państwowej, w myśl której Państwo socjalistyczne jest jedynym właścicielem całego mienia państwowego i zachowuje w stosunku do tego mienia pełnię uprawnień właściciela niezależnie od tego, w czyim zarządzie mienie to się znajduje, w szczególności Państwo zachowuje uprawnienia właściciela także co do mienia znajdującego się w zarządzie przedsiębiorstwa państwowego, a więc odrębnej od Skarbu Państwa osoby prawnej.Koniecznym odpowiednikiem zasady jednolitego funduszu własności państwowej jest zasada centralizacji planowania i ogólnego kierownictwa produkcji, która także została przez ustawodawcę podniesiona do godności normy konstytucyjnej. Mianowicie w myśl art. 3 pkt 3 i art. 7 ust. 1 Konstytucji Polska Rzeczpospolita Ludowa organizuje gospodarkę planową opierając się na przedsiębiorstwach stanowiących własność społeczną i rozwija życie gospodarcze kraju na podstawie narodowego planu gospodarczego, w szczególności przez rozbudowę państwowego przemysłu socjalistycznego, rozstrzygającego czynnika w przekształceniu stosunków społeczno-gospodarczych. Zgodnie natomiast z art. 19 ust. 1, art. 32 pkt 2 i 3 i art. 41 Konstytucji ogólne kierownictwo gospodarką narodową należy do naczelnych i terenowych organów władzy i administracji państwowej, albowiem Sejm uchwala kilkoletnie narodowe plany gospodarcze, Rada Ministrów, jako naczelny organ, wykonawczy i zarządzający, uchwala projekty tych planów oraz roczne narodowe plany gospodarcze i czuwa nad ich wykonaniem, rady zaś narodowe uchwalają terenowe plany gospodarcze.Bliżej te uprawnienia organów Państwa są unormowane w ustawodawstwie zwykłym, m. i. znajdują one wyraz w dekrecie z dnia 26 października 1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych (tekst jednolity - Dz. U. z 1960 r. Nr 18, poz. 111). Zgodnie mianowicie z art. 1 ust. 1 tego dekretu przedsiębiorstwo państwowe jest podstawową jednostką organizacyjną gospodarki planowej; w myśl przepisów art. 4 przedsiębiorstwa państwowe powstają w drodze zarządzenia właściwego ministra (przedsiębiorstwo kluczowe) lub w drodze uchwały prezydium właściwej rady narodowej (przedsiębiorstwo terenowe), a stosownie do art. 8 w tej samej drodze następuje przydzielenie przedsiębiorstwu państwowemu środków produkcji, koniecznych do realizacji jego zadań planowych.Stwierdzenie, że Państwo jest jedynym właścicielem mienia ogólnonarodowego oraz że Państwo mieniem tym zarządza przez swe naczelne lub terenowe organy, nie wystarcza jednak do udzielenia odpowiedzi na postawione składowi 7 sędziów pytanie, przeciwko komu należy kierować roszczenia z tytułu niesłusznego zwiększenia wartości majątku państwowego pozostającego w zarządzie przedsiębiorstwa, albowiem omówione wyżej zasady nie wyczerpują założeń obowiązujących w dziedzinie zarządzania gospodarką narodową i wykonywania własności państwowej. W szczególności zasada centralizacji planowania i ogólnego kierownictwa państwowego tą gospodarką nie rozstrzyga - i oczywiście rozstrzygać nie może - o tym, jak się przedstawia administrowanie mieniem ogólnonarodowym na szczeblu bezpośredniego zarządcy.Dlatego zasada centralizacji, planowania i ogólnego kierownictwa gospodarką narodową doznaje harmonijnego uzupełnienia przez zasadę decentralizacji bezpośredniego zarządu. Zasada ta została przede wszystkim wypowiedziana w dekrecie o przedsiębiorstwach państwowych, a zwłaszcza w tych jego przepisach, które stanowią wyraz daleko posuniętej samodzielności przedsiębiorstw państwowych. Samodzielność ta wyraża się w tym, że przedsiębiorstwa państwowe są odrębnymi od Skarbu Państwa osobami prawnymi (art. 2 i 7 ust. 1), że tylko one, a nie Skarb Państwa odpowiadają za swe zobowiązania (art. 12) oraz że - działając według zasad rozrachunku gospodarczego (art. 3) - korzystają ze specjalnych uprawnień w stosunku do oddanego im w zarząd mienia. W szczególności z art. 8 dekretu, który - jak to wyżej zaznaczono - normuje kwestię przydzielania środków produkcji przedsiębiorstwom państwowym, w zestawieniu z art. 10, który przewiduje ograniczenia przedsiębiorstwa państwowego w zakresie zarządzania tymi środkami, wynika, że poza tymi ograniczeniami przedsiębiorstwo państwowe może wykonywać w stosunkach z osobami trzecimi wszelkie inne uprawnienia wypływające z prawa własności.Podobne założenia, wskazujące na pełną gospodarczą samodzielność przedsiębiorstw państwowych, leżą u podstaw organizacji finansowej i systemu finansowego tych przedsiębiorstw (por. w szczególności uchwałę nr 387 Rady Ministrów z dnia 17 listopada 1960 r. w sprawie zasad gospodarki finansowej państwowych przedsiębiorstw przemysłowych i ich zjednoczeń, objętych planem centralnym - M. P. Nr 91, poz. 411 oraz uchwałę nr 289 Rady Ministrów z dnia 26 lipca 1961 r. w sprawie zasad gospodarki finansowej państwowych przedsiębiorstw przemysłu terenowego i wykonawstwa inwestycyjnego, objętych planowaniem terenowym - M. P. Nr 64, poz. 276).Zgodnie z powyższymi założeniami zasadniczym źródłem, z którego uzupełniane są środki finansowe przedsiębiorstwa państwowego, jest jego zysk osiągany z działalności produkcyjnej lub usługowej; z zysku tego zasilany jest fundusz rozwoju przedsiębiorstwa, stanowiący ekonomiczną podstawę jego samodzielności. Konsekwencją tej samodzielności jest m. in. to, że zysk przedsiębiorstwa akumulowany z funduszu rozwoju, a nie dotacje z budżetu Państwa, stanowi podstawowe źródło wszelkich inwestycji. Dlatego np. kapitalne remonty urządzeń przydzielonych przedsiębiorstwu państwowemu finansowane są - w myśl powołanych aktów normatywnych - bądź z jego środków własnych, bądź z kredytu bankowego, który jednak podlega spłacie z zysków zakumulowanych przez samo przedsiębiorstwo w następnych okresach.Jak z powyższego wynika, kwestia inwestycyj, a więc zasadniczych nakładów (o jakie właśnie chodzi w postawionym składowi 7 sędziów pytaniu prawnym), przedstawia się w stosunku: przedsiębiorstwo państwowe - Państwo całkowicie odmiennie, aniżeli w innych wypadkach korzystania, na podstawie obowiązujących przepisów prawa cywilnego, przez określone osoby z cudzej własności, w myśl bowiem tych przepisów na takich osobach nie spoczywa z reguły (a więc inaczej aniżeli na przedsiębiorstwie państwowym) ciężar nakładów wykraczających poza naprawy konieczne ze względu na zwykłe używanie rzeczy (por. art. 143 i 144 pr. rzecz. dotyczące użytkowania, art. 408 k.z. dotyczący dzierżawy oraz art. 373 § 2 k.z. dotyczący najmu).Różnice te wskazują w sposób dobitny na specjalny charakter uprawnień przysługujących przedsiębiorstwu państwowemu w stosunku do przydzielonego mu mienia ogólnonarodowego, charakter, który nie pozwala na stosowanie do tych uprawnień - a w konsekwencji i do stosunków przedsiębiorstwa państwowego z osobami trzecimi - tradycyjnych kategorii prawa cywilnego.W świetle takich założeń powszechnie został przyjęty - tak w praktyce, jak i w doktrynie - pogląd, że uprawnienia przedsiębiorstwa państwowego w stosunku do przydzielonego mu mienia ogólnonarodowego, określane mianem: "zarządu i użytkowania", "zarządu operatywnego" lub krótko "zarządu", tym się m. in. charakteryzują, że przedsiębiorstwo państwowe podlega wprawdzie przy wykonywaniu własności państwowej ogólnemu kierownictwu Państwa (zasada centralizacji planowania i ogólnego kierownictwa produkcji), ale na zewnątrz, a więc w stosunkach z osobami trzecimi, zarządza oddanymi mu składnikami majątkowymi i czerpie z nich pożytki tak, jak czyni to właściciel, co właśnie stanowi wyraz realizacji zasady decentralizacji bezpośredniego zarządu; w szczególności przyjmuje się, że przedsiębiorstwo państwowe zarządza mieniem państwowym w imieniu własnym.Z powyższego wynika, że wszelkie roszczenia, jakie powstają ze względu na składniki mienia państwowego pozostającego w zarządzie przedsiębiorstwa państwowego, roszczenia będące zarówno następstwem zawartych umów, jak i wynikające z innych zdarzeń - realizuje to przedsiębiorstwo, przy czym czyni to wprawdzie w interesie Państwa jako jedynego podmiotu mienia ogólnonarodowego, ale we własnym imieniu. Rzecz oczywista, zasada ta działa także w odwrotnym kierunku, tzn. że również osoby trzecie, występujące z jakimikolwiek roszczeniami ze względu na mienie pozostające w zarządzie przedsiębiorstwa państwowego, mogą kierować swe roszczenia wyłącznie przeciwko temu przedsiębiorstwu, a nie przeciwko Skarbowi Państwa.Te powszechnie przyjęte założenia znalazły wyraz w projekcie Kodeksu cywilnego. Mianowicie w myśl art. 123 tego projektu (w brzmieniu opublikowanym w 1961 r.) państwowe osoby prawne wykonują w imieniu własnym względem zarządzanych przez nie części mienia ogólnonarodowego uprawnienia płynące z własności państwowej. Jak to wynika z dotychczasowych rozważań, przepis ten nie zawiera jakiegoś nowego unormowania nie znanego obecnemu ustawodawstwu; w rzeczywistości stanowi on - tak jak wiele innych formalnie nowych przepisów projektu poświęconych własności społecznej - wyraz ustawowego sformułowania zasady, jaka się wykształciła w praktyce i od dawna została uznana za obowiązującą.Należy jeszcze dodać, że przeciwna wykładnia prowadziłaby do rozstrzygnięć praktycznie niemożliwych do przyjęcia. Tak więc gdyby roszczenia, o których mowa, mogły być kierowane przeciwko Skarbowi Państwa, to zgodnie z tym, co wyżej powiedziano, także do dochodzenia wszelkich roszczeń dotyczących nieruchomości państwowej pozostającej w zarządzie przedsiębiorstwa państwowego, a wśród nich także roszczeń odszkodowawczych za uszkodzenie tej nieruchomości, czynnie legitymowany byłby Skarb Państwa, a nie przedsiębiorstwo państwowe. Co więcej - ponieważ z omawianego punktu widzenia nie ma różnicy pomiędzy nieruchomościami a mieniem ruchomym oraz pomiędzy środkami trwałymi a środkami obrotowymi przedsiębiorstwa (gdy całe to mienie stanowi własność Państwa), przedsiębiorstwo państwowe nie byłoby legitymowane do dochodzenia odszkodowania bez względu na to, w jakim mieniu szkodę wyrządzono. Dlatego np. w razie uszkodzenia najprostszego nawet narzędzia przedsiębiorstwo nie mogłoby wytoczyć procesu o odszkodowanie przeciwko sprawcy tego uszkodzenia, lecz musiałoby się zwrócić o to do odpowiedniego organu Państwa (ministerstwa, rady narodowej).Przedstawione wyżej założenia ekonomiczne i odpowiadające im przepisy w pełni uzasadniają odpowiedź twierdzącą na postawione składowi 7 sędziów pytanie prawne.