III CZP 100/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Trybulski. Sędziowie: Z. Masłowski, J. Policzkiewicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Genowefy K. o stwierdzenie praw do spadku i gospodarstwa rolnego, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Lublinie postanowieniem z dnia 24 listopada 1967 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy należy stwierdzić prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego, jeżeli stanowi ono działkę gruntu rolnego o obszarze około 43 arów z zabudowaniami na niej, nabytą przez spadkodawcę nieformalną umową (nie przenoszącą własności), posiadanie zaś tej działki przy obecnych przepisach prawa i w obecnych okolicznościach sprawy nie prowadzi do zasiedzenia?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:O dziedziczeniu gospodarstwa rolnego (art. 677 § 2 k.p.c.) sąd orzeka także, gdy w skład spadku wchodzi samoistne posiadanie takiego gospodarstwa nabytego nieformalnie przez spadkodawcę, chociażby zasiedzenie nie było dopuszczalne. Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy w Kraśniku postanowieniem z dnia 28.III.1967 r. stwierdził, że spadek po zmarłym w dniu 8.VIII.1966 r. Stanisławie G. nabyli z ustawy: żona spadkodawcy Stanisława G., jego córka, Genowefa K., i syn, Jan G., po 1/3 części oraz że spadkowe gospodarstwo rolne dziedziczy z ustawy Stanisława G. W uzasadnieniu Sąd Powiatowy uznał testament spadkodawcy za nieważny, jako zawierający ustanowienie spadkobiercy z zastrzeżeniem terminu, i ustalił, że warunkom do dziedziczenia gospodarstwa rolnego odpowiada jedynie Stanisława G. Ustalenie to Sąd Powiatowy oparł na zaświadczeniu, w którym biuro gromadzkie "na podstawie świadków" stwierdziło, że Stanisława G. od dziesięciu lat uprawia działkę ziemi o powierzchni 0,43 ha "figurującą na zmarłego męża" i mieszka w domu na tej działce.W rewizji od tego postanowienia Genowefa K. zakwestionowała pogląd Sądu Powiatowego co do nieważności testamentu oraz ustalenie o istnieniu w spadku gospodarstwa rolnego, chociaż nie stanowiło ono własności spadkodawcy.Na rozprawie rewizyjnej uczestniczki wyjaśniły, że spadkodawca w czasie trwania małżeństwa ze Stanisławą G. nabył około 1956 r. nieformalną umową 0,43 ha ziemi ornej z gospodarstwa rolnego zawierającego około 5 ha i że na działce tej wybudował dom oraz budynki gospodarcze.Sąd Wojewódzki mając na uwadze, że posiadanie nabytej działki nie prowadzi do zasiedzenia (art. 178 k.c.), przedstawił wymienione na wstępie zagadnienie prawne jako budzące poważne wątpliwości.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.W orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 26.III.1958 r. I CO 3/58 (OSN 4/59, poz. 106) wyrażony został pogląd, że posiadanie, jako nie będące prawem, lecz stanem faktycznym, nie wchodzi w skład spadku.Stanowisko doktryny w tej kwestii nie jest jednolite. Przeważa pogląd, że posiadanie jest dziedziczne, przy czym niektórzy zwolennicy tego poglądu uznają posiadanie za prawo podmiotowe, inni zaś wywodzą dziedziczność posiadania z sytuacji faktycznej i prawnej, jaką ono stwarza.Sytuacja ta przejawia się np. w tym, że posiadanie korzysta z ochrony prawnej przed samowolnym naruszeniem (art. 342-347 k.c., art. 478 k.p.c.), uprawnia do pobierania pożytków i żądania zwrotu nakładów (art. 224-226 k.c.), stwarza szereg domniemań (art. 339--341 k.c.), może prowadzić do nabycia własności przez zasiedzenie (art. 172 i nast. k.c.).Nowe unormowanie instytucji doliczenia czasu posiadania (accessio possessionis) przewiduje odpowiednie jej stosowanie, gdy obecny posiadacz jest spadkobiercą poprzedniego (art. 176 § 2 k.c.). Przemawia to wyraźnie za dziedzicznością posiadania.Takie unormowanie zapobiega ujemnym skutkom, jakie by wynikały, gdyby posiadanie wygasło z chwilą śmierci spadkodawcy. Każdy bowiem mógłby wtedy zawładnąć poszczególnymi przedmiotami spadku, nie naruszając niczyjego posiadania.Posiadanie odgrywa doniosłą rolę społeczno-gospodarczą, zwłaszcza w dziedzinie gospodarstw rolnych, a to wobec niedostatecznego uporządkowania stosunków własnościowych na wsi. Sytuację tę uwzględniają w szczególności przepisy dekretu z dnia 2.II.1955 r. o ewidencji gruntów i budynków (Dz. U. Nr 6, poz. 32) oraz ustawa z dnia 24.I.1968 r. o scaleniu i wymianie gruntów (Dz. U. Nr 3, poz. 13), dopuszczając przyjęcie samego posiadania za podstawę ewidencji i scalenia.Również przepisy szczególne o dziedziczeniu gospodarstw rolnych nie spełniałyby wystarczająco swych ogólnych założeń, gdyby miały dotyczyć tylko gospodarstw, które stanowiły własność spadkodawcy. Rzecz w tym, żeby żadne gospodarstwo rolne nie dostało się w drodze dziedziczenia w ręce osób nie mających ku temu odpowiednich warunków. Warunki wymagane do dziedziczenia gospodarstwa rolnego należy więc uwzględniać zarówno wtedy, gdy gospodarstwo rolne stanowiło własność spadkodawcy, jak i wtedy, gdy spadkodawca był jedynie samoistnym posiadaczem gospodarstwa rolnego, chociażby posiadanie to w sytuacji przewidzianej w art. 178 k.c. w związku z art. XLIV p.w.k.c. nie mogło doprowadzić do nabycia własności przez zasiedzenie.Z tych względów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi przytoczonej w sentencji.