II CR 1/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski. Sędziowie: J. Przybylski, Z. Wasilkowska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Józefa W. przeciwko Skarbowi Państwa - Prezydium Powiatowej Rady Narodowej (Wydział Rolnictwa i Leśnictwa) w K. o zapłatę, na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Opolu z dnia 23 listopada 1967 r.,zmienił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo tylko o tyle, że płatność zasądzonej sumy 50.000 zł z odsetkami rozłożył na cztery następujące raty: trzy pierwsze raty po 12.000 zł płatne w dniach: 1 września 1966 r., 1 września 1967 r. i 1 września 1968 r., a ostatnia rata w kwocie 14.000 zł płatna w dniu 1 września 1969 r.; w pozostałej części rewizję oddalił.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 23.XI.1967 r. Sąd Wojewódzki zasądził od pozwanego Skarbu Państwa-Prezydium Powiatowej Rady Narodowej na rzecz powoda kwotę 50.000 zł z odsetkami i kosztami procesu.Sąd Wojewódzki ustalił, że postanowieniem z dnia 30.III.1966 r. Ns 246/66 Sąd Powiatowy w Koźlu stwierdził, iż spadek po Alojzie H. dziedziczy w całości jej siostra Małgorzata W., a ponieważ jest ona trwale niezdolna do pracy (urodzona w 1888 r.), należące do spadku gospodarstwo rolne dziedziczy Skarb Państwa jako spadkobierca ustawowy na mocy art. 1063 § 2 k.c.; Sąd Powiatowy stwierdził jednocześnie, że Skarb Państwa dokona w całości spłaty na rzecz Małgorzaty W.Małgorzata W. zmarła w dniu 18.IV.1966 r., nie podjąwszy należnej jej spłaty, a jej jedynym spadkobiercą na podstawie testamentu jest jej bratanek Józef W., powód w niniejszej sprawie. Pozwany Skarb Państwa odmówił wypłacenia powodowi spłaty, jaka przysługiwała Małgorzacie W., wychodząc z założenia, że spłata ta stanowiła jej należność osobistą i nie weszła do spadku po niej na podstawie art. 922 k.c.Rozważając powyższe sporne zagadnienie, Sąd Wojewódzki stwierdził przede wszystkim, że spadek po Małgorzacie W. obejmuje nie gospodarstwo rolne, lecz tylko wierzytelność z tytułu spłaty, która jej przypadała w stosunku do pozwanego Skarbu Państwa, jako dziedziczącego gospodarstwo rolne w naturze na podstawie art. 1063 k.c. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego brak podstaw do przyjęcia w obowiązującym stanie prawnym, aby spłata należna spadkodawczyni powoda a przez nią nie zrealizowana stanowiła rentę w rozumieniu art. 907 k.c. bądź rentę quasi - alimentacyjną oraz aby wygasała ona wraz ze śmiercią osoby uprawnionej do spłaty. Sąd Wojewódzki podkreślił, że gdyby nawet spłata została - stosownie do art. 1035, 1038 i 212 § 3 k.c. oraz art. 320 k.p.c. - rozłożona na raty, to należałaby się ona aż do jej wyczerpania i nie przestałaby być wierzytelnością pieniężną, nie mającą charakteru alimentacyjnego. Wierzytelność ta nie była więc ściśle związana z osobą Małgorzaty W. i w konsekwencji wchodzi do spadku po niej na ogólnych zasadach (art. 922 § 1 k.c.) oraz jest przedmiotem dziedziczenia. Powód, jako jedyny spadkobierca Małgorzaty W., jest przeto uprawniony do poszukiwania od Skarbu Państwa nie zrealizowanej wierzytelności z tytułu spłaty.Sąd Wojewódzki podniósł wreszcie, że powyższa wykładnia dotycząca charakteru spłaty przewidzianej w art. 1063 § 2 k.c., wynikająca z samego brzmienia właściwych przepisów, nie jest również sprzeczna z założeniami polityki rolnej Państwa, albowiem Skarb Państwa otrzymał sporne gospodarstwo rolne w naturze, chodzi zaś jedynie o spłaty pieniężne na rzecz uprawnionych spadkobierców.Jeśli chodzi o wysokość dochodzonego roszczenia, to w sprawie było niesporne, że spłata przypadająca Małgorzacie W. przekracza nawet dochodzoną kwotę 50.000 zł (przedmiotem spadku było gospodarstwo rolne o pow. 21,4 ha z zabudowaniami). Dlatego też Sąd Wojewódzki uwzględnił powództwo w całości.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję od powyższego wyroku wniesioną przez pozwany Skarb Państwa, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Pogląd prawny Sądu Wojewódzkiego co do charakteru spłaty przysługującej na zasadzie art. 1063 § 2 k.c. spadkobiercy trwale niezdolnemu do pracy jest prawidłowy, a odmienne stanowisko reprezentowane w rewizji nie znajduje uzasadnienia w obowiązujących przepisach.Zgodnie z art. 922 § 2 k.c. nie należą do spadku tylko te prawa i obowiązki zmarłego, które są ściśle związane z jego osobą. Aby więc spłata przysługująca spadkobiercy na zasadzie art. 1063 § 2 k.c. mogła być wyłączona ze spadku po nim, musiałaby istnieć norma prawna wskazująca na ściśle osobisty charakter tej spłaty. Normy takiej nie ma. Przeciwnie, z przepisów zawartych w kodeksie cywilnym, a także z przepisów wykonawczych wynika, że spłata przysługująca spadkobiercom niezdolnym do pracy traktowana jest jak zwykła wierzytelność pieniężna. Art. 1063 § 2 k.c. wyraźnie stanowi, że w wypadku takim Skarb Państwa dokonuje na rzecz tych osób spłat odpowiadających wartości ich udziałów w gospodarstwie spadkowym (po odliczeniu długów związanych z prowadzeniem tego gospodarstwa). Art. 1075 § 1 k.c. również przewiduje, że spadkobiercy trwale niezdolni do pracy otrzymują spłaty odpowiadające pełnemu udziałowi spadkowemu w gospodarstwie rolnym. O ile więc w stosunku do spadkobierców małoletnich albo pobierających naukę zawodu lub uczęszczających do szkół ustawodawca unormował zagadnienie w ten sposób, że przysługują im tylko spłaty miesięczne płatne do czasu osiągnięcia pełnoletności lub ukończenia nauki albo zaprzestania jej pobierania (art. 1076 k.c., § 17 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20.XI.1964 r. - Dz. U. Nr 45, poz. 304), o tyle spadkobiercy trwale niezdolni do pracy mają zapewnioną pełną spłatę ich udziału spadkowego. Są więc oni potraktowani tak jak inni spadkobiercy, którym ustawodawca zapewnił spłaty spadkowe (art. 1075 k.c.).Gdyby zakwestionować charakter spłaty przypadającej - na zasadzie art. 1063 § 2 k.c. - spadkobiercy niezdolnemu do pracy od Skarbu Państwa i uznać, że nie wchodzi ona w skład spadku po nim, to trzeba by również zakwestionować charakter spłaty przysługującej osobie niezdolnej do pracy od pozostałych spadkobierców (art. 1075 § 1 k.c.), a nawet charakter wszelkich spłat, do czego byłoby brak jakichkolwiek podstaw prawnych.Nie może przemawiać za innym wnioskiem okoliczność, że spłaty przypadające spadkobiercy trwale niezdolnemu do pracy faktycznie służą zapewnianiu mu środków utrzymania. Ustawodawca zdawał sobie bowiem sprawę z tego stanu rzeczy, a mimo to uregulował kwestię spłaty na rzecz takiego spadkobiercy nie w formie dożywotniej renty, lecz w formie pełnej spłaty udziału spadkowego. Ustawodawcy przyświecała zapewne humanitarna intencja, aby spadkobierca, który często całe swoje życie poświęcił pracy w gospodarstwie rolnym, a następnie stał się do pracy niezdolnym, nie został pozbawiony owoców tej pracy oraz aby otrzymał w całości - skoro nie może otrzymać gospodarstwa rolnego w naturze - przypadający mu dział pieniężny.Z tych wszystkich względów należy uznać, że spłata przysługująca na zasadzie art. 1063 § 2 k.c. od Skarbu Państwa osobie trwale niezdolnej do pracy stanowi wierzytelność pieniężną wchodzącą do spadku po niej i będącą przedmiotem dziedziczenia na zasadach ogólnych. W razie nieuiszczenia tej spłaty w całości lub części na rzecz osoby trwale niezdolnej do pracy jej spadkobiercy mogą dochodzić od Skarbu Państwa nie zapłaconych kwot.W tym stanie rzeczy bezprzedmiotowy jest drugi zarzut rewizji, że powód nie jest rolnikiem i nie wchodzi do kręgu osób uprawnionych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Skoro bowiem nie uiszczona spłata stanowi zwykłą wierzytelność pieniężną, to przechodzi ona na spadkobierców w drodze normalnych zasad dziedziczenia, bez uwzględnienia szczególnych przepisów odnoszących się do dziedziczenia gospodarstw rolnych. Należy jednak zaznaczyć, że skarżący przeoczył, iż według niewadliwych ustaleń Sądu Wojewódzkiego powód jest rolnikiem prowadzącym gospodarstwo rolne swego ojca w sąsiedniej wsi.Na rozprawie rewizyjnej pełnomocnik Skarbu Państwa zarzucił ponadto naruszenie art. 212 § 3 k.c., mającego w sprawie zastosowanie poprzez art. 1035 k.c., wskutek nierozłożenia sumy przypadającej tytułem spłaty spadkowej na raty, zwłaszcza - że jak wskazuje stan prawny - dochodzona pozwem kwota 50.000 zł nie wyczerpuje całości roszczeń powoda i w grę wchodzić mogą kwoty bardzo znaczne (chodzi o spłatę z przeszło 20-hektarowego gospodarstwa rolnego z budynkami). Zarzut ten Sąd Najwyższy uznał za słuszny.Ze zgodnych oświadczeń stron wynika, że sporne gospodarstwo przedstawia wartość wyższą niż 50.000 zł. Okoliczność, że powód wystąpił tylko z częściowym roszczeniem, nie może pozbawiać pozwanego uprawnienia do żądania rozłożenia należności na raty. Powód czerpie swe prawa wyłącznie od Małgorzaty W., a gdyby ta żyła i wystąpiła o należną jej spłatę, to przepis art. 212 § 3 k.c. miałby do niej zastosowanie. Tym samym przepis ten daje podstawę do rozłożenia na raty należności dochodzonej przez powoda.Z instrukcji Ministerstwa Rolnictwa nr 14 (opublikowanej w Dzienniku Urzędowym Min. Rolnictwa z 1965 r. Nr 1, poz. 1) wynika, że przy dobrowolnym regulowaniu spłat przypadających na podstawie art. 1063 § 2 k.c. osobie trwale niezdolnej do pracy organy rolne prezydiów rad narodowych stosują następujące zasady: kwota 12.000 zł płatna jest jednorazowo w ciągu trzech miesięcy od daty uprawomocnienia się postanowienia o nabyciu spadku, nadwyżka zaś płatna jest w ciągu dalszych 3 lat w równych, oprocentowanych ratach.Jakkolwiek zasady te nie wiążą sądu, który w razie sporu między stronami samodzielnie określa wysokość spłat oraz terminy i sposób ich uiszczenia stosownie do art. 212 § 3 k.c., to jednak zawierają one pewną wskazówkę co do możliwości budżetowych organów rolnych prezydiów rad narodowych. Należy bowiem mieć na względzie, że chociaż pozwanym jest Skarb Państwa, w którego budżecie jako całości kwota będąca przedmiotem niniejszego postępowania przedstawiałaby się jako niewielka, to jednak faktycznie obciąża ona ograniczony budżet organów terenowych, dla których jednorazowa wypłata znaczniejszych sum może oznaczać trudności w realizowaniu innych koniecznych zadań. Z tych też względów Sąd Najwyższy uznał, że zachodzą w sprawie przesłanki do rozłożenia dochodzonej pozwem należności na raty zgodnie z art. 212 § 3 k.c. oraz że stosownymi ratami będą kwoty odpowiadające zasadom powołanej wyżej instrukcji Ministerstwa Rolnictwa.Ponieważ stan sprawy nie wymagał w tych warunkach odesłania do pierwszej instancji, Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 390 k.p.c.