III CZP 46/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia Z. Masłowski.Sędziowie: R. Czarnecki, H. Dąbrowski (sprawazdawca).SentencjaSąd Najwyższy sprawie z wniosku Michała G. o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu postanowieniem z dnia 22 marca 1968 r. III Cr 264/68 do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy przerwę biegu zasiedzenia może spowodować postępowanie mające na celu stwierdzenie praw do spadku lub mające na celu uzupełnienie postanowienia o stwierdzeniu praw do spadku przez wymienienie spadkobierców, którzy zachowali prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego według art. LVI przepisów wprowadzających k.c. albo też postępowanie mające na celu dokonanie działu spadku, jeżeli w skład tego spadku wchodzi nieruchomość rolna stanowiąca gospodarstwo rolne, którą włada faktycznie jeden ze współspadkobierców jak właściciel i który brał udział w tych postępowaniach, postępowania zaś te zostały wszczęte na skutek wniosku innego współspadkobiercy?"udzielił następującej odpowiedzi:Uzasadnienie faktyczneZagadnienie prawne przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia nasuwa potrzebę poczynienia pewnych uwag ogólnych na temat przerwy biegu zasiedzenia nieruchomości, przy czym muszą być uwzględnione także pewne argumenty z punktu widzenia wykładni historycznej.Pod rządem prawa obowiązującego na obszarze Polski przed wejściem w życie zunifikowanego prawa rzeczowego jedynie powództwo o wydanie przedmiotu zasiedzenia, uwzględnione prawomocnym wyrokiem, powodowało przerwę biegu zasiedzenia (art. 2247 k.c. Napoleona, § 211 k.c. niemieckiego, § 1497 k.c. austriackiego).Prawo rzeczowe z 1946 r. poleciło w art. 53 stosować do biegu terminów zasiedzenia odpowiednio przepisy o przedawnieniu roszczeń. Ta sama zasada wynika obecnie z art. 175 k.c.Stosowanie przepisów o biegu przedawnienia, a więc i o przerwie tego biegu, musi być odpowiednie, a więc z uwzględnieniem swoistości i celu instytucji zasiedzenia. Instytucja ta w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej nabrała szczególnej wagi, gdyż jest jednym z ważkich środków uporządkowania stanu prawnego, w szczególności w zakresie własności gospodarstw rolnych. Toteż w ustawodawstwie Polski Ludowej stwierdzić należy wyraźną tendencję do złagodzenia przesłanek nabycia własności nieruchomości. Objawia się to przede wszystkim w tym, że już prawo rzeczowe skróciło terminy wymagane do zasiedzenia w stosunku do prawa obowiązującego poprzednio, a kodeks cywilny uczynił z kolei w zakresie dalszego skrócenia tych terminów dalszy krok naprzód.Z celami, które ustawodawstwo realizuje w powyższy sposób, kolidowałaby oczywiście taka wykładnia, która by w liberalizujący sposób dopatrywała się częstych wypadków przerwy biegu zasiedzenia.Jak już wyjaśnił Sąd Najwyższy jeszcze pod rządem prawa rzeczowego w orzeczeniu z dnia 8 lipca 1960 r. 2 CR 182/60 (OSN 1961/III poz. 83), przerwę przedawnienia może wywołać tylko akcja zaczepna, nie wystarcza natomiast do osiągnięcia tego celu zgłoszenie zarzutów w postępowaniu wszczętym na wniosek innej osoby.Poza tym trzeba mieć na uwadze, że zasiedzenie jest sposobem nabycia własności przez nieuprawnionego posiadacza na skutek faktu długotrwałego posiadania. Dlatego też przerwę biegu zasiedzenia może wywołać tylko taka akcja zaczepna, która zmierza właśnie do przerwy (ustania) tego posiadania. Konsekwentnie trzeba przyjąć, że w zasadzie nie przerywa biegu terminu zasiedzenia np. powództwo o ustalenie prawa własności. Takie poglądy przyjmowano też w literaturze prawniczej już pod rządem prawa rzeczowego (A. Stelmachowski: glosa do orzeczenia Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 13 listopada 1959 r. III Cr 470/59 OSPiKA 1960/7-8 poz. 209; A. Kunicki: Zasiedzenie w prawie polskim, 1964 r. str. 116 i nast.).Powyższe stanowisko, słuszne na tle przepisów prawa dotychczasowego, tym bardziej należy przyjąć pod rządem kodeksu cywilnego, który z jednej strony - o czym już była wyżej mowa - poszedł w kierunku jeszcze dalej idącego ułatwienia nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie, a z drugiej - także m.in. w tym samym celu uprzywilejowania zasiedzenia - utrudnił wymagania przerwy biegu zasiedzenia przez ogólne zresztą zaostrzenie przesłanek przerwy przedawnienia. W szczególności z art. 175 k.c. w związku z art. 123 § 1 pkt 1 k.c. wynika, że tylko taka czynność przed sądem może przerwać bieg terminu zasiedzenia, która została przedsięwzięta bezpośrednio w celach wskazanych w tym przepisie. To zaostrzenie, nie znane prawu dotychczasowemu, powoduje, że nie mogą wywołać przerwy przedawnienia, a tym samym i zasiedzenia, czynności przygotowawcze (jak np. wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych itp.). Tendencji rygorystycznej ustawodawcy, jeśli chodzi o przesłanki przerwy przedawnienia (zasiedzenia), dowodzi też wyraźne przeciwstawienie się ustawodawcy dotychczasowej wykładni, która dopatruje się przerwy przedawnienia także w wypadku podjęcia wadliwych lub nie popieranych następnie czynności proceduralnych. Należy tu wymienić przepisy art. 130 § 2 zd. drugie, 180 § 2, 203 § 2, 490 zd. trzecie, 501 zd. trzecie k.p.c.Już na tle powyższych rozważań ogólnych nasuwa się odpowiedź przecząca w stosunku do pierwszego z przedstawionych zagadnień prawnych. Wniosek spadkobiercy o stwierdzenie praw do spadku nie jest żadną czynnością przedsięwziętą - i to bezpośrednio - w celu spowodowania przerwy (utraty) posiadania ze strony spadkobiercy, który jest samoistnym posiadaczem nieruchomości należącej do spadku. Jak to już wyjaśnił Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 29 kwietnia 1966 r. II CR 189/66 (OSNCP 1966/12 poz. 222), w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku sąd nie może się zajmować w ogóle zagadnieniem zasiedzenia, gdyż "w tym postępowaniu chodzi o ustalenie kręgu uprawnionych do spadku spadkobierców, z udziałem których dopiero mogą być rozpoznane wszelkie spory o własność przedmiotu wchodzącego w skład spadku".Zasady powyższe należy uznać za obowiązujące także w wypadku, gdy chodzi o nieruchomość wchodzącą w skład gospodarstwa rolnego, ponieważ przepisy dotyczące tych gospodarstw nie przewidują żadnego odstępstwa od tych zasad. W szczególności jeżeli chodzi o przepis art. LVI § 1 przepisów wprawadzających k.c. wymieniony w pytaniu prawnym Sądu Wojewódzkiego, to przepis ten posiadanie gospodarstwa rolnego lub jego części (przy spełnieniu dalszych przesłanek w tym przepisie wymienionych) czyni podstawą tylko zachowania samego prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Stwierdzenie jednak zachowania tego prawa w postanowieniu sądu niczego samo przez się nie może zmienić w stanie posiadania i dlatego wniosek o wydanie tego postanowienia nie może być uważany w żadnym razie za akcję zaczepną zmierzającą bezpośrednio do przerwy (utraty) posiadania ze strony innego (innych) współspadkobiercy (współspadkobierców).Innej natomiast odpowiedzi, a mianowicie twierdzącej, należy udzielić w stosunku do drugiego zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Wojewódzki. W postanowieniu o dziale spadku sąd nakazuje również spadkobiercy (spadkobiercom), który włada nieruchomością w całości lub części, wydanie jej temu spadkobiercy, któremu przypada ona w wyniku działu (art. 688 w związku z art. 624 k.p.c.). Postępowanie o dział spadku może więc doprowadzić do utraty posiadania ze strony spadkobiercy - dotychczasowego posiadacza. Konsekwentnie, w sytuacji objętej przedstawionym pytaniem prawnym wniosek spadkobiercy, który nie jest posiadaczem lub jest tylko posiadaczem innej części nieruchomości objętej spadkiem, należy uznać za czynność przerywającą zasiedzenie (art. 175, 123 § 1 pkt 1 k.c.).Także w tym zakresie okoliczność, że nieruchomość wchodzi w skład gospodarstwa rolnego, nie ma wpływu na treść odpowiedzi na przedstawione pytanie prawne.Z przytoczonych zasad na przedstawione pytanie prawne należało udzielić odpowiedzi sformułowanej na wstępie.