III CZP 111/66

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Anny K. i Genowefy P. o dział spadku, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego, przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 9 grudnia 1966 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy w wypadku, gdy uczestnikami działu spadku są spadkobiercy, którzy zachowali prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego na podstawie art. LVI przepisów wprowadzających k.c., obowiązuje przy przyznaniu gospodarstwa jednemu z nich kolejność określona w art. 1071 § 2 k.c., a w razie negatywnej odpowiedzi - jakim kryterium ma kierować się sąd przy decydowaniu, któremu ze spadkobierców wyżej wymienionych przyznać gospodarstwo rolne"?uchwalił:W wypadku, gdy spadek otworzył się przed dniem 5 lipca 1963 r., przepisy art. 1017 k.c. nie mają przy dziale spadku zastosowania.Uzasadnienie faktyczneW postanowieniu z dnia 16 czerwca 1966 r. Sąd Powiatowy we Wrocławiu uznał, że gospodarstwo spadkowe, będące przedmiotem działu w sprawie niniejszej, należy przyznać wnioskodawczyniom, a nie ich przeciwnikowi, pomimo że ten ostatni pracował nieprzerwanie w tym gospodarstwie bezpośrednio przed działem i na wiele lat przed tym, a więc że jako uprawniony do otrzymania gospodarstwa w naturze znajduje się na pierwszym miejscu (art. 1071 § 2, pkt 1 k.p.c.). Wydając takie postanowienie, Sąd Powiatowy miał na uwadze dokonane ustalenia faktyczne, z których wynika, że wnioskodawczynie są dobrymi rolniczkami, natomiast ich przeciwnik prowadzi gospodarstwo źle, w wyniku czego gospodarstwo to jest podupadłe i zadłużone w znacznym stopniu, w związku z tym organy administracyjne wszczęły już kroki zmierzające do przejęcia tego gospodarstwa na rzecz Państwa. Kroki te zostały wstrzymane wobec wszczęcia sprawy działowej.Rozpoznając rewizję przeciwnika wniosku na powyższe postanowienia, Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy - Ośrodek w Toruniu - powziął wątpliwość, czy takie odstępstwo od kolejności przewidzianej w art. 1071 § 2 k.c., jakiego dokonał Sąd Powiatowy, jest dopuszczalne ze względu na przepis art. LX § 1 przepisów wprowadzających k.c. Oczywiście wtedy, gdy spadek otwarto przed dniem 5 lipca 1963 r.Sugestia Sądu Wojewódzkiego jest całkowicie uzasadniona.W myśl art. LV § 1 przepisów wprowadzających k.c. przepisy tego kodeksu o dziedziczeniu gospodarstw rolnych (przez które to dziedziczenie ustawa rozumie zarówno dziedziczenie sensu stricto (spadkobranie), jak i problematykę działową) mają moc wsteczną, ale tylko o tyle, o ile dalsze artykuły nie stanowią inaczej.Jeżeli chodzi o dział spadku, to "inaczej stanowi" art. LX przepisów wprowadzających k.c. co do spadków otwartych przed dniem 5 lipca 1963 r., przy czym dla sprawy niniejszej miarodajny jest przepis § 1 tego artykułu. W myśl tego przepisu spadkobiercy, którzy stosownie do przepisów art. LVI również prawo do otrzymania tego gospodarstwa lub jego części w drodze działu spadku. Z przepisu tego niedwuznacznie wynika, że spadkobiercy, którzy zachowali stosownie do art. LVI prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego, zachowali również prawo otrzymania tego gospodarstwa - w całości lub w części - w naturze, choćby nawet przy zastosowaniu art. 1071 k.c. takie prawo im nie przysługiwało.Oczywiście zacytowany przepis nie oznacza, że każdy spadkobierca, który zachował prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego, musi otrzymać całość lub część tego gospodarstwa w drodze działu. Przepisu tego tak nie można rozumieć, gdyż taka jego wykładnia oznaczałaby, że ustawodawca zapewnił spadkobiercom, którzy zachowali prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego, dalej idące uprawnienia, jeżeli chodzi o uzyskanie tego gospodarstwa w naturze, aniżeli to wynikało z przepisów dotychczasowych, a więc że zezwolił na dalej idące rozdrobnienie, aniżeli to było możliwe pod rządem tych ostatnich przepisów. Rzecz oczywista, że taka wykładnia ani nie dałaby się pogodzić z założeniami nowych przepisów o dziedziczeniu gospodarstw rolnych, ani też nie znajduje oparcia w brzmieniu ustawy.Przepis art. LX § 1 przepisów wprowadzających k.c. oznacza więc tylko tyle, że każdy ze spadkobierców, który w świetle art. LVI zachował prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego, może to gospodarstwo (lub jego część) otrzymać w naturze na takich warunkach, jakie wynikały z prawa dotychczasowego. Tę właśnie myśl wypowiada sentencja niniejszej uchwały.Należy dodać, że identyczny pogląd Sąd Najwyższy wypowiedział już w uchwale z dnia 1 sierpnia 1966 r., III CO 68/65.