III CZP 86/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes S.N. Z. Resich. Sędziowie: J. Pietrzykowski, J. Majorowicz, B. Łubkowski, H. Dąbrowski, R. Czarnecki, W. Kuryłowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Rozalii M. o zmianę postanowienia w przedmiocie zachowania praw spadkowych, po rozpoznaniu - z udziałem prokuratora Generalnej Prokuratury Z. Jędrzejczaka - na posiedzeniu jawnym w dniu 9 lutego 1967 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 31 sierpnia 1966 r. do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów:"Czy ograniczenia zawarte w zdaniu drugim art. 679 kodeksu postępowania cywilnego stosują się również do zmiany postanowienia stwierdzającego prawa spadkobierców do spadku, wydanego na podstawie przepisów dotychczasowych o postępowaniu niespornym (art. 69 i nast. post. spadk.)?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawna:Uzasadnienie faktyczne1. Materialnoprawnym skutkiem stwierdzenia nabycia spadku (stwierdzenia praw do spadku według prawa spadkowego z 1946 r.) jest ustawowe domniemanie, że osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku (praw do spadku) jest spadkobiercą (art. 1025 § 2 kod. cyw., art. 47 § 1 pr. spadk.). Domniemanie to jest skuteczne wobec wszystkich (również wobec osób, które nie były uczestnikami postępowania o stwierdzenie nabycia spadku lub praw do spadku).Jeżeli osoba, która uzyskała stwierdzenie praw do spadku, w ogóle spadkobiercą nie była lub też była, ale w części mniejszej od stwierdzonej, spadkobierca (dziedziczący spadek) mógł w drodze powództwa z art. 70 pr. spadk. domagać się uchylenia prawomocnego postanowienia i stwierdzenia swych praw do spadku. Legitymowany był również uczestnik tego postępowania (OSN 1962 r., poz. 81).Powództwo z art. 70 pr. spadk. umożliwiało w ten sposób ochronę dziedziczenia spadkobiercy przez obalenie - w wyniku uchylenia postanowienia o stwierdzenie praw do spadku - domniemania z art. 47 § 1 pr. spadk. przy równoczesnej, w razie uwzględnienia powództwa, możliwości stwierdzenia tych praw zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym i ze skutkami określonymi przez prawo materialne. W innym trybie obalenie powyższego domniemania nie było możliwe.Zasadnicza zatem funkcja art. 70 pr. spadk. sprowadzała się do uchylenia prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu praw do spadku, z uchyleniem zaś stwierdzenia ustawało - jako skutek tego uchylenia - domniemanie z art. 47 § 1 pr. spadk. Tym samym przepis art. 70 pr. spadk. był - niezależnie od omówionych wyżej prawnomaterialnych skutków - normą prawa procesowego, czemu dał wyraz również Sąd Najwyższy, rozważając w orzeczeniach publikowanych w OSN z 1954 r. pod poz. 53 i w OSN z 1962 r. pod poz. 81 stosunek cyt. przepisu do art. 43 i 44 k.p.n. Czasowy zasięg art. 70 pr. spadk. określały przepisy dekretu z 1946 r. o postępowaniu spadkowym, stosującego się również do tych spadków, które podlegały dotychczasowemu prawu materialnemu (art. 184 - 188 powołanego dekretu w związku z art. XVIII przep. wprow. pr. spadkowe). Dopuszczalne było zatem stwierdzenie praw do spadku także w tych sprawach, które po 1.I.1947 r. rozpoznawane były na podstawie prawa obowiązującego przed tą datą. Jeżeli orzeczone stwierdzenie naruszało prawa spadkobiercy do spadku, mogło ono być uchylone na podstawie art. 70 pr. spadk. właśnie jako normy prawa procesowego, mimo że przepisy prawa spadkowego z 1946 r. obejmujące cyt. art. 70, nie mogły mieć - zgodnie z art. XVIII przep. wprow. pr. spadk. - zastosowania w sprawie, właściwe zaś było dotychczasowe prawo spadkowe, które stwierdzenia praw do spadku (w rozumieniu prawa spadkowego z 1946 r.) nie znało.2. Art. 70 pr. spadk. został zastąpiony po 1.I.1965 r. przepisem art. 679 k.p.c., którego § 1 zdanie pierwsze stanowi, że obalenie domniemania z art. 1025 § 2 k.c. może nastąpić tylko w odrębnym postępowaniu o uchylenie lub zmianę orzeczonego (w trybie art. 669 i nast. k.p.c.) stwierdzenia nabycia spadku. Do postępowania tego, które sąd spadku wszczyna na wniosek każdego zainteresowanego (art. 679 § 2 i 510 k.p.c.), stosują się przepisy o stwierdzeniu nabycia spadku. W razie wykazania, że spadek nabyła inna osoba, sąd zmienia prawomocne postanowienie i stwierdza nabycie spadku zgodnie "z rzeczywistym stanem prawnym" (art. 679 § 3 k.p.c.), uchyla zaś, gdy brak będzie tego dowodu.Art. 679 k.p.c. umożliwia również obalenie wynikającego ze stwierdzenia nabycia spadku domniemania posiadania przymiotu spadkobiercy i uzyskanie - przez zmianę postanowienia - dla spadkobiercy rzeczywistego (lub którego prawa zostały stwierdzone w części mniejszej) nowego stwierdzenia nabycia spadku z tym samym prawnomaterialnym skutkiem. Do tego też ogranicza się - podobnie jak w wypadku art. 70 pr. spadk. - ochrona dziedziczenia spadkobiercy i w tym tylko zakresie (domniemanie przymiotu spadkobiercy) art. 679 k.p.c. ochronę tę umożliwia, jednakże nie w inny sposób, jak tylko przez zmianę lub uchylenie orzeczenia stwierdzającego nabycie spadku.Art. 679 k.p.c. dotyczy zatem dopuszczalności zmiany lub uchylenia prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku i jest tym samym w stosunku do art. 523 k.p.c. przepisem szczególnym. Przepis normujący dopuszczalność zmiany lub uchylenia prawomocnego orzeczenia ma charakter przepisu procesowego. Z tego względu art. 679 k.p.c. - zgodnie z jego właściwym charakterem - został zamieszczony w kodeksie postępowania cywilnego, a nie w kodeksie cywilnym wśród przepisów księgi IV o spadkach (w przeciwieństwie do art. 70 pr. spadk., którego lokata nie odpowiadała jego charakterowi przepisu z istoty swej procesowego, niezależnie - jak w wypadku art. 679 k.p.c. - od wywołanych zmianą lub uchyleniem stwierdzenia praw do spadku skutków prawa materialnego).3. Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie dotyczy zmiany lub uchylenia pod rządem obecnie obowiązującego k.p.c. z 1964 r. prawomocnego stwierdzenia praw do spadku, orzeczonego przed dniem 1 stycznia 1965 r., w szczególności ze względu na ograniczenia przewidziane w zdaniu drugim art. 679 § 1 k.p.c. dla uczestnika postępowania o stwierdzenie nabycia spadku żądającego zmiany tego postanowienia. Ograniczeniami tymi objęta jest: a) możność powołania się na podstawę wniosku (wyłączona jest podstawa, która mogła być powołana w poprzednim postępowaniu - odmiennie OSN z 1962, poz. 81) oraz b) termin do wystąpienia z żądaniem zmiany (tylko w ciągu roku od daty uzyskania możności powołania się na tę podstawę).Przepisy wprowadzające k.p.c. zagadnienia tego bezpośrednio nie regulują. Rozważenia zatem wymaga charakter samej sprawy o zmianę lub uchylenie prawomocnego stwierdzenia nabycia spadku.Prowadzone na podstawie art. 679 k.p.c. postępowanie jest samoistnym postępowaniem spadkowym, toczącym się według przepisów postępowania o stwierdzeniu nabycia spadku ze zmianami, jakie z powołanego artykułu wynikają. Postępowanie to zmierza do zmian w stwierdzeniu nabycia spadku, w istocie zatem oparty na art. 679 k.p.c. wniosek jest środkiem skierowanym na zmianę lub uchylenie prawomocnego orzeczenia o stwierdzeniu nabycia spadku i z tego względu (podobieństwo funkcji) najbardziej zbliżonym do przysługującej również uczestnikowi dotychczasowego postępowania skargi o wznowienie postępowania (w wypadku niniejszym stosownie do art. 524 k.p.c. - ze względu na charakter art. 679 k.p.c. - wyłączonej). Wobec powyższego usprawiedliwiona jest analogia także w zakresie rozstrzygnięcia zagadnień wynikających ze zmiany przepisów procesowych (na tle międzyczasowego prawa procesowego).Wniesiona po dniu 1.I.1965 r. skarga o wznowienie postępowania zakończonego wydaniem przed tą datą prawomocnego orzeczenia podlega rozpoznaniu i powoduje wszczęcie nowego, samodzielnego postępowania, wyłącznie (skoro przepisy przechodnie inaczej w tym przedmiocie nie stanowią) według przepisów obowiązującego k.p.c. z 1964 r. (arg. z art. XV § 1 przep. wprow. k.p.c.). Analogicznie według przepisów obowiązującego k.p.c., a zatem z zachowaniem wymagań art. 679 k.p.c., podlega rozpoznaniu wniosek złożony po dniu 1.I.1965 r. o uchylenie lub zmianę prawomocnego przed tą datą postanowienia o stwierdzeniu praw do spadku, z tym jedynie zastrzeżeniem, że przewidziany w art. 679 § 1 k.p.c. roczny termin do wystąpienia z wnioskiem, gdy podstawa wystąpienia powstała przed 1.I.1965 r., biegnie od daty wejścia w życie k.p.c., skoro czasowe ograniczenie w możliwości uchylenia lub zmiany stwierdzenia nabycia spadku, zostało wprowadzone dopiero przez obowiązujący k.p.c.4. Odrębnego rozważenia wymaga sytuacja, gdy wniesione przed 1.I.1965 r. powództwo z art. 70 pr. spadk. w tej dacie nie zostało zakończone w pierwszej instancji, żądanie zaś opiera się na podstawie, która mogła być w poprzednim postępowaniu (o stwierdzenie praw do spadku) powołana, gdy zatem warunek art. 679 § 1 k.p.c. co do podstawy żądania, ograniczający dopuszczalność zmiany lub uchylenia prawomocnego stwierdzenia nabycia spadku, nie został zachowany. Wprawdzie dalsze postępowanie po 1.I.1965 r. toczyć się będzie zgodnie z art. XV § 1 przep. wprow. k.p.c. według przepisów obecnego k.p.c. (z 1964 r.), nie wyłączając przy tym art. 679 k.p.c. (kwestia zachowania terminu jest w tym wypadku oczywiście nieaktualna, skoro powództwo zostało wniesione przed 1.I.1965 r.), jednakże z wyjątkiem wspomnianego wyżej ograniczenia co do podstawy żądania (art. 679 § 1 zadanie drugie k.p.c.). Niedopuszczalność stosowania w tym wypadku tego ograniczenia wynika z art. XV § 2 przep. wprow. k.p.c.Czynności dokonane w toku postępowania przed 1.I.1965 r. są skuteczne, jeżeli odpowiadają przepisom dotychczasowym. Czynności te obejmują w zakresie wszczęcia postępowania (wytoczenia powództwa) - obok określenia żądania pozwu - także wskazanie podstawy powództwa (stanowiących łącznie procesowe roszczenie). Z tego względu zarówno zgłoszone żądanie, jak i powołana w pozwie z art. 70 pr. spadk. podstawa żądania, określając dochodzone w sprawie roszczenie, pozostają w mocy również po dniu 1.I.1965 r., jakkolwiek podstawa ta byłaby po 1.I.1965 r. - stosownie do art. 679 § 1 k.p.c. - niedopuszczalna i uzasadniałaby oddalenie wniosku opartego na tym przepisie. O tyle więc odmiennie przedstawia się sytuacja co do zakresu stosowania i skuteczności ograniczeń z art. 679 § 1 k.p.c., gdy wytoczone przed 1.I.1965 r. powództwo z art. 70 pr. spadk. nie zostało przed tą datą prawomocnie rozstrzygnięte.Powyższe uzasadnia udzielenie odpowiedzi zamieszczonej w sentencji uchwały.